هوش مصنوعی و پرورش تفکر انتقادی در دانش آموزان دوره متوسطه: تحلیل فرصت های یادگیری و چالش های تربیتی

گسترش سریع هوش مصنوعی و به ویژه ظهور ابزارهای هوش مصنوعی مولد، رابطه دانش آموز با اطلاعات، تکلیف درسی و فرایند یادگیری را با تغییراتی جدی روبه رو کرده است. دانش آموز دوره متوسطه امروز می تواند برای یک مسئله درسی، نوشتن متن، دریافت توضیح، ترجمه، خلاصه سازی یا تولید ایده، در مدت کوتاهی از یک سامانه هوش مصنوعی کمک بگیرد. این وضعیت، از یک سو فرصت هایی برای بازخورد فوری، یادگیری شخصی سازی شده، گفت وگو، تولید سناریوهای آموزشی و تمرین حل مسئله ایجاد می کند و از سوی دیگر این نگرانی را مطرح می سازد که دسترسی آسان به پاسخ های آماده ممکن است در برخی شرایط، فرایند جست وجو، بررسی شواهد و استدلال شخصی دانش آموز را کم رنگ کند. هدف مقاله حاضر، تحلیل فرصت ها و چالش های استفاده از هوش مصنوعی در ارتباط با پرورش تفکر انتقادی دانش آموزان دوره متوسطه و تبیین الزامات تربیتی استفاده مسئولانه از این فناوری است. مقاله با رویکرد مروری تحلیلی و با استفاده از پژوهش های معتبر درباره آموزش هوش مصنوعی در دوره K-۱۲، سواد هوش مصنوعی، کاربرد هوش مصنوعی مولد و مطالعات مرتبط با تفکر انتقادی تدوین شده است. یافته های پژوهشی نشان می دهد که رابطه هوش مصنوعی و تفکر انتقادی را نمی توان به صورت ساده «مثبت» یا «منفی» تلقی کرد. مرورهای پژوهشی نشان داده اند که آموزش هوش مصنوعی می تواند با رشد سواد هوش مصنوعی، حل مسئله و تامل اخلاقی همراه باشد؛ در عین حال، پژوهش های جدید درباره هوش مصنوعی مولد بر خطر وابستگی، کاهش عمق تحلیل و برون سپاری بخشی از فعالیت شناختی تاکید کرده اند. بنابراین، عامل تعیین کننده نه صرفا حضور یا عدم حضور هوش مصنوعی، بلکه چگونگی طراحی فعالیت یادگیری، نقش معلم، میزان مشارکت فعال دانش آموز و الزام به ارزیابی انتقادی خروجی های هوش مصنوعی است. در پایان، الگویی شش مرحله ای برای استفاده انتقادی از هوش مصنوعی در مدارس متوسطه پیشنهاد می شود که بر پرسشگری، تولید پاسخ، راستی آزمایی، مقایسه منابع، بازسازی استدلال و بازاندیشی دانش آموز استوار است.

کلیدواژه ها:

هوش مصنوعی ، هوش مصنوعی مولد ، تفکر انتقادی ، سواد هوش مصنوعی ، دانش آموزان دوره متوسطه ، یادگیری ، آموزش مدرسه ای