چالش های حقوقی و مسئولیت پذیری ناشی از خطاهای الگوریتمی در فرآیند صدور قبولی و مردودی دانش آموزان

ورود الگوریتم های هوش مصنوعی به فرآیند ارزشیابی تحصیلی و صدور تصمیمات قبولی و مردودی، اگرچه می تواند به افزایش سرعت و کارایی منجر شود، اما چالش های حقوقی و مسئولیت پذیری عمیقی را نیز به همراه دارد. این پژوهش با هدف واکاوی چالش های حقوقی و مسئولیت پذیری ناشی از خطاهای الگوریتمی در فرآیند صدور قبولی و مردودی دانش آموزان انجام شد. روش تحقیق از نوع کیفی با رویکرد تحلیل محتوای جهت دار و مرور نظام مند ادبیات پژوهشی بود. یافته ها نشان داد که خطاهای الگوریتمی در ارزشیابی تحصیلی، از چند منشا اصلی ناشی می شوند: سوگیری در داده های آموزشی، فقدان شفافیت الگوریتمی (جبهه سیاه)، عدم تطابق مدل با زمینه، و خطاهای آستانه ای در مرز قبولی و مردودی. از منظر حقوقی، پنج چالش بنیادین شناسایی شد: (۱) ابهام در تعیین شخص مسئول در زنجیره تولید و بهره برداری، (۲) دشواری احراز رابطه سببیت در سامانه های خودمختار، (۳) فقدان چارچوب قانونی اختصاصی در حقوق ایران، (۴) تعارض با اصول دادرسی منصفانه و حق اعتراض، و (۵) مسائل مرتبط با حفاظت از داده های دانش آموزان. یافته ها نشان داد که حقوق ایران با وجود امکان استناد به قواعد عام مسئولیت مدنی (اتلاف، تسبیب، لاضرر)، فاقد مقررات اختصاصی برای خسارات ناشی از هوش مصنوعی خودمختار است و این خلا، امنیت حقوقی شهروندان را با مخاطره مواجه می سازد. در مقابل، اتحادیه اروپا با رویکرد مسئولیت مبتنی بر خطر، بیمه اجباری، و الزامات شفافیت، مسیر نظام مندتری را پیموده است. نتیجه گیری پژوهش حاکی از آن است که تصمیمات الگوریتمی در حوزه قبولی و مردودی، به دلیل پیامدهای سرنوشت ساز برای دانش آموزان، باید تحت نظارت انسانی معنادار باقی بمانند و «حلقه انسانی» در تصمیمات نهایی حفظ شود. پیشنهادهای پژوهش بر ضرورت تدوین چارچوب قانونی اختصاصی، الزام به تفسیرپذیری الگوریتم ها، طراحی سازوکار اعتراض موثر، و حرکت به سمت مدل های ترکیبی انسان-ماشین متمرکز است

کلیدواژه ها:

هوش مصنوعی خودمختار ، خطای الگوریتمی ، مسئولیت مدنی ، ارزشیابی تحصیلی ، قبولی و مردودی ، حقوق ایران ، شفافیت الگوریتمی