تاثیر طراحی فضای آموزشی (معماری مدارس) بر یادگیری و انگیزه دانش آموزان

فضای آموزشی به عنوان بستر فیزیکی فرآیند یادگیری، نقشی فراتر از یک مکان ساده ایفا می کند و می تواند بر ابعاد شناختی، هیجانی و انگیزشی دانش آموزان اثرگذار باشد. پژوهش حاضر با هدف بررسی تاثیر طراحی فضای آموزشی (معماری مدارس) بر یادگیری و انگیزه دانش آموزان انجام شد. رویکرد پژوهش ترکیبی با طرح اکتشافی متوالی بود. در بخش کمی، ۳۲۰ دانش آموز دوره متوسطه اول و دوم شهر تهران با روش نمونه گیری خوشه ای چندمرحله ای انتخاب شدند و در چهار مدرسه با معماری متفاوت (سنتی، باز، سبز و هوشمند) قرار گرفتند. ابزار گردآوری داده ها شامل آزمون پیشرفت تحصیلی، پرسشنامه انگیزه تحصیلی والرند و همکاران (۱۹۹۲)، پرسشنامه ادراک فضای آموزشی محقق ساخته و مقیاس بهزیستی روان شناختی در محیط مدرسه بود. در بخش کیفی، ۲۲ مصاحبه نیمه ساختاریافته با دانش آموزان و معلمان انجام و با روش تحلیل موضوعی بررسی شد. نتایج تحلیل کوواریانس نشان داد که طراحی فضای آموزشی بر یادگیری و انگیزه تحصیلی تاثیر معنادار دارد. دانش آموزان مدارس با معماری باز و سبز، بالاترین نمرات انگیزه درونی (میانگین ۴/۲۸) و پیشرفت تحصیلی (میانگین ۱۸/۶۵) را داشتند، در حالی که دانش آموزان مدارس سنتی کمترین نمرات را نشان دادند. بیشترین اثر بر انگیزه درونی (مجذور اتا ۰/۲۴) و خودکارآمدی تحصیلی (مجذور اتا ۰/۲۱) مشاهده شد. تحلیل موضوعی چهار مضمون اصلی را آشکار ساخت: «فضای فیزیکی به عنوان حامل پیام روان شناختی»، «نقش نور، رنگ و تهویه در تمرکز و خلق»، «انعطاف پذیری فضا و یادگیری فعال»، و «فضاهای سبز و بازیابی توجه». یافته ها نشان داد که عناصر معماری مانند نور طبیعی، رنگ های آرام، تهویه مناسب، فضای باز و انعطاف پذیری کلاس، به طور معنادار با افزایش تمرکز، کاهش استرس و ارتقای انگیزه درونی مرتبط هستند. همچنین مشخص شد که مشارکت دانش آموزان در طراحی فضا و وجود فضاهای شخصی سازی شده، حس مالکیت و تعلق را تقویت می کند. پژوهش حاضر با ارائه شواهد تجربی از بافت آموزشی ایران، بر ضرورت بازنگری در طراحی مدارس به عنوان یک راهبرد مداخله ای برای بهبود یادگیری و انگیزه تاکید دارد و بستری برای سیاست گذاری مبتنی بر شواهد در حوزه معماری آموزشی فراهم می آورد.

کلیدواژه ها:

معماری مدارس ، فضای آموزشی ، یادگیری ، انگیزه تحصیلی ، طراحی محیط یادگیری