کاربرد نظریه بازی ها در مدل سازی رفتار اقتصادی و تصمیم گیری راهبردی در بازارهای رقابتی

پژوهش حاضر با هدف بررسی کاربرد نظریه بازی ها در مدل سازی رفتار اقتصادی و تصمیم گیری راهبردی در بازارهای رقابتی انجام شده است. نظریه بازی ها به عنوان شاخه ای از ریاضیات کاربردی و اقتصاد، چارچوبی نظام مند برای تحلیل موقعیت هایی فراهم می کند که در آن ها چند عامل (بازیکن) با منافع متعارض یا مشترک، تصمیماتی اتخاذ می کنند که نتیجه هر یک به تصمیمات دیگران وابسته است. در بازارهای رقابتی، بنگاه ها، مصرف کنندگان، دولت ها و سایر کنشگران اقتصادی همواره در حال تعامل راهبردی هستند: انتخاب قیمت، تعیین مقدار تولید، سرمایه گذاری در تبلیغات، ورود به بازارهای جدید، ادغام و اکتساب، و مذاکرات تجاری، همگی نمونه هایی از موقعیت های بازی گونه هستند که در آن ها هر تصمیم یک بنگاه به تصمیمات رقبا و واکنش آن ها بستگی دارد. این پژوهش با رویکرد تحلیلی-کاربردی و با استفاده از روش های ریاضی و مطالعه موردی اجرا گردید. جامعه تحلیلی شامل مدل های کلاسیک و مدرن نظریه بازی ها (بازی های هم زمان و ترتیبی، بازی های یک مرحله ای و تکراری، بازی های همکارانه و غیرهمکارانه، بازی های با اطلاعات کامل و ناقص، بازی های ایستا و پویا) و کاربردهای آن ها در ساختارهای مختلف بازار (انحصار چندجانبه، رقابت انحصاری، انحصار کامل، رقابت کامل) بود. داده های تجربی از مطالعات موردی بازارهای واقعی (بازار خودرو، بازار مخابرات، بازار پلتفرم های دیجیتال، بازار نفت و بازار خرده فروشی) گردآوری شد. تحلیل ها با استفاده از نرم افزارهای متلب، پایتون و نرم افزارهای تخصصی نظریه بازی ها انجام شد. یافته های پژوهش نشان داد که نظریه بازی ها ابزاری قدرتمند برای تبیین و پیش بینی رفتارهای راهبردی در بازارهای رقابتی است. تعادل نش، تعادل نش کامل زیربازی، تعادل بیزی و تعادل راهبردی تکاملی، مفاهیم کلیدی برای تحلیل نتایج بازی ها هستند. در بازار انحصار چندجانبه (الیگوپولی)، مدل های کورنو (رقابت در مقدار)، برتراند (رقابت در قیمت) و استاکلبرگ (رهبری-پیروی) نتایج متفاوتی برای قیمت، مقدار، سود و رفاه اجتماعی پیش بینی می کنند. نتایج نشان داد که تعادل کورنو به قیمت های بالاتر و مقدار کمتر از تعادل برتراند منجر می شود، در حالی که مدل استاکلبرگ مزیت راهبردی برای بنگاه پیشرو ایجاد می کند. در بازی های تکراری، امکان همکاری و تشکیل کارتل پایدارتر است، اما پایداری کارتل به نرخ تنزیل، قدرت نظارت و مکانیسم های تنبیه بستگی دارد. در بازی های با اطلاعات ناقص، انتخاب نامطلوب و خطر اخلاقی به عنوان موانع کارایی بازار تحلیل می شود. در بازارهای پلتفرمی دیجیتال، اثرات شبکه ای و صرفه های مقیاس، بازی های «برنده همه را می برد» را شکل می دهند که نیازمند سیاست های تنظیم گرانه خاص است. در بازی های تکاملی، استراتژی های پایدار تکاملی (ESS) توضیح می دهند که چگونه رفتارهای اقتصادی در طول زمان از طریق فرایندهای انتخاب و تقلید تثبیت می شوند. نتایج مطالعه موردی بازار خودروی ایران نشان داد که مدل استاکلبرگ با رهبری یکی از بنگاه های بزرگ، بهترین توصیف از ساختار این بازار ارائه می دهد. مطالعه بازار مخابرات ایران نشان داد که بازی های همکارانه در تخصیص فرکانس و اشتراک زیرساخت، می تواند به بهبود کارایی و کاهش هزینه ها منجر شود. این پژوهش یک چارچوب جامع برای کاربرد نظریه بازی ها در تحلیل بازارهای رقابتی ایران ارائه می دهد و پیشنهاد می کند که سیاست گذاران و تنظیم گران بازار از این ابزار برای طراحی سیاست های رقابتی، مقابله با انحصار و ارتقای کارایی بازار استفاده کنند

کلیدواژه ها:

نظریه بازی ها ، رفتار اقتصادی ، تصمیم گیری راهبردی ، بازارهای رقابتی ، تعادل نش ، انحصار چندجانبه ، بازی های تکراری ، استراتژی پایدار تکاملی