بررسی تاثیر عدالت آموزشی و توزیع امکانات بر کاهش شکاف تحصیلی مناطق مختلف

پژوهش حاضر با هدف بررسی تاثیر عدالت آموزشی و توزیع امکانات بر کاهش شکاف تحصیلی مناطق مختلف انجام شده است. عدالت آموزشی به عنوان یکی از بنیادی ترین اصول نظام های تربیتی، به معنای فراهم سازی فرصت های برابر یادگیری برای همه دانش آموزان، صرف نظر از موقعیت جغرافیایی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی آن هاست. شکاف تحصیلی به تفاوت های معنادار در عملکرد تحصیلی، دسترسی به منابع آموزشی و فرصت های یادگیری میان دانش آموزان مناطق مختلف (برخوردار و کم برخوردار، شهری و روستایی، مرکزی و مرزی) اطلاق می شود. در نظام آموزشی ایران، شکاف تحصیلی میان مناطق مختلف به یکی از چالش های جدی و پایدار تبدیل شده است که ریشه در توزیع نابرابر امکانات، منابع انسانی، فضاهای آموزشی، تجهیزات، بودجه و فرصت های آموزشی دارد. این پژوهش با رویکرد آمیخته اکتشافی در دو مرحله کیفی و کمی اجرا گردید. در مرحله کیفی، با استفاده از روش پدیدارشناسی توصیفی، تجارب زیسته ۲۴ معلم و مدیر از مناطق برخوردار و کم برخوردار (۱۲ نفر از هر گروه)، ۱۶ کارشناس آموزشی و ۲۰ دانش آموز از طریق مصاحبه های نیمه ساختاریافته عمیق و مشاهده میدانی ۱۲ مدرسه واکاوی شد. در مرحله کمی، با روش توصیفی-همبستگی و با استفاده از مدل سازی معادلات ساختاری، ۶۰۰ دانش آموز از ۲۴ مدرسه در شش استان کشور (تهران، اصفهان، سیستان و بلوچستان، کردستان، خراسان جنوبی و خوزستان) با روش نمونه گیری خوشه ای چندمرحله ای انتخاب و با پرسشنامه های استاندارد و محقق ساخته مورد مطالعه قرار گرفتند. ابزارهای گردآوری داده شامل پرسشنامه عدالت آموزشی (محقق ساخته با ۳۲ گویه در چهار مولفه عدالت توزیعی، عدالت رویه ای، عدالت تعاملی و عدالت توانمندساز)، پرسشنامه توزیع امکانات آموزشی (با ۲۸ گویه در پنج مولفه فضا و تجهیزات، منابع انسانی، بودجه و منابع مالی، فناوری آموزشی و برنامه ها و فرصت های آموزشی) و آزمون پیشرفت تحصیلی (در دروس فارسی، ریاضی و علوم) بود. روایی ابزارها با تحلیل عاملی تاییدی و پایایی با آلفای کرونباخ (عدالت آموزشی: ۹۱/۰، توزیع امکانات: ۸۹/۰) تایید شد. تحلیل داده ها با روش تحلیل مضمون در بخش کیفی و مدل سازی معادلات ساختاری در بخش کمی انجام گردید. یافته های کیفی به شناسایی شش مضمون اصلی شامل «شکاف زیرساختی: از تخته سیاه تا تخته هوشمند»، «شکاف انسانی: معلم متخصص در مرکز، معلم چندپیشه در حاشیه»، «شکاف اقتصادی: خانواده های درگیر معیشت، دانش آموزان درگیر شکست»، «شکاف دیجیتال: اینترنت پرسرعت در شهر، قطعی مکرر در روستا»، «شکاف انگیزشی: خودباوری در مرکز، احساس محرومیت در حاشیه» و «راهکارهای کاهش شکاف: از عدالت توزیعی تا عدالت توانمندساز» منجر گردید. نتایج کمی نشان داد که عدالت آموزشی (۵۸/۰=β) و توزیع امکانات (۵۲/۰=β) به طور معناداری بر کاهش شکاف تحصیلی تاثیر دارند و این دو متغیر روی هم رفته ۴۶ درصد از واریانس شکاف تحصیلی را تبیین می کنند. تحلیل مسیرها نشان داد که عدالت توانمندساز (۵۶/۰=β) و عدالت توزیعی (۴۸/۰=β) قوی ترین پیش بینی کننده های کاهش شکاف تحصیلی هستند. همچنین نتایج نشان داد که شکاف تحصیلی میان مناطق برخوردار و کم برخوردار در دروس ریاضی و علوم بیشتر از فارسی است و در دوره متوسطه بیشتر از دوره ابتدایی است. این پژوهش یک مدل مفهومی برای تبیین سازوکارهای تاثیر عدالت آموزشی و توزیع امکانات بر کاهش شکاف تحصیلی ارائه می دهد و پیشنهاد می کند که سیاست گذاری آموزشی باید از رویکرد «برابری توزیعی صرف» به سمت «عدالت توانمندساز» حرکت کند که هم زمان به توزیع منابع، ارتقای کیفیت آموزش، توانمندسازی معلمان و خانواده ها و ایجاد فرصت های برابر یادگیری توجه دارد.

کلیدواژه ها:

عدالت آموزشی ، توزیع امکانات ، شکاف تحصیلی ، مناطق برخوردار و کم برخوردار ، عدالت توزیعی ، عدالت توانمندساز ، نابرابری آموزشی