مطالعه تطبیقی نظام های ارزشیابی کیفی در برابر کمی و تاثیر هرکدام بر سلامت روان و انگیزه پیشرفت فراگیران

پژوهش حاضر با هدف مطالعه تطبیقی نظام های ارزشیابی کیفی در برابر کمی و تحلیل تاثیر هرکدام بر سلامت روان و انگیزه پیشرفت فراگیران انجام شده است. ارزشیابی پیشرفت تحصیلی به عنوان یکی از ارکان اصلی نظام های آموزشی، نقشی تعیین کننده در شکل دهی به تجارب یادگیری، خودپنداره تحصیلی، سلامت روانی و انگیزش فراگیران ایفا می کند. دو پارادایم اصلی در این حوزه، یعنی «ارزشیابی کمی» (مبتنی بر نمره، رتبه بندی، مقایسه و آزمون های استاندارد) و «ارزشیابی کیفی» (مبتنی بر توصیف عملکرد، بازخورد مستمر، خودارزیابی و تاکید بر فرایند یادگیری)، هر یک مفروضات، اهداف و پیامدهای متفاوتی برای یادگیرندگان به همراه دارند. این پژوهش با رویکرد آمیخته اکتشافی در دو مرحله کیفی و کمی اجرا گردید. در مرحله کیفی، با استفاده از روش فراترکیب و تحلیل محتوای اسناد، ۸۵ مقاله و سند معتبر ملی و بین المللی در حوزه ارزشیابی کمی و کیفی، سلامت روان و انگیزه پیشرفت تحلیل شد. همچنین با ۲۰ معلم ابتدایی و متوسطه که تجربه تدریس در هر دو نظام ارزشیابی را داشتند و ۱۸ دانش آموز از طریق مصاحبه های نیمه ساختاریافته عمیق واکاوی گردید. در مرحله کمی، با روش توصیفی-همبستگی و با استفاده از مدل سازی معادلات ساختاری، ۴۵۰ دانش آموز از مدارس ابتدایی (ارزشیابی کیفی) و متوسطه اول (ارزشیابی کمی) در شهرهای تهران و اصفهان با استفاده از پرسشنامه های استاندارد مورد مطالعه قرار گرفتند. ابزارهای گردآوری داده شامل پرسشنامه ادراک از نظام ارزشیابی (محقق ساخته با ۲۸ گویه در سه مولفه ادراک از fairness یا عدالت ارزشیابی، ادراک از فشار و استرس ارزشیابی و ادراک از بازخورد و حمایت)، پرسشنامه سلامت روان (گلدبرگ، ۱۹۷۲) با ۲۸ گویه در چهار مولفه اضطراب، افسردگی، کارکرد اجتماعی و علائم جسمانی، و پرسشنامه انگیزه پیشرفت هرمنس (۱۹۷۰) با ۲۹ گویه در چهار مولفه اعتمادبه نفس، پشتکار، آینده نگری و سخت کوشی بود. روایی ابزارها با تحلیل عاملی تاییدی و پایایی با آلفای کرونباخ (بین ۸۶/۰ تا ۹۱/۰) تایید شد. تحلیل داده ها با روش تحلیل مضمون در بخش کیفی و مدل سازی معادلات ساختاری در بخش کمی انجام گردید. یافته های کیفی به شناسایی پنج مضمون اصلی شامل «فرهنگ نمره و پیامدهای روانی آن»، «ارزشیابی کیفی به مثابه بستری برای رشد یا چالشی برای اجرا»، «اضطراب امتحان: میراث ارزشیابی کمی»، «بازخورد سازنده در برابر قضاوت عددی» و «انگیزه درونی در برابر انگیزه بیرونی» منجر گردید. نتایج کمی نشان داد که ادراک از ارزشیابی کیفی (بازخورد توصیفی، تاکید بر فرایند، خودارزیابی) با سلامت روان (۴۲/۰=β) و انگیزه پیشرفت درونی (۴۸/۰=β) رابطه مثبت و معنادار دارد. در مقابل، ادراک از ارزشیابی کمی فشارمحور (تاکید بر نمره، مقایسه، رتبه بندی) با افزایش اضطراب و افسردگی (۳۸/۰-=β) و کاهش انگیزه درونی (۳۵/۰-=β) همراه است. همچنین نتایج نشان داد که دانش آموزان تحت نظام ارزشیابی کیفی، به طور معناداری نمرات سلامت روان بالاتر و اضطراب امتحان پایین تری نسبت به دانش آموزان تحت نظام ارزشیابی کمی دارند. با این حال، یافته های کیفی نشان داد که اجرای ناقص ارزشیابی کیفی (تبدیل آن به «کمی سازی توصیفی» و فقدان بازخورد واقعی) می تواند مزایای آن را خنثی کند. این پژوهش پیشنهاد می کند که نظام ارزشیابی با رویکردی تلفیقی (بهره گیری از نقاط قوت هر دو نظام) و با تاکید بر «ارزشیابی برای یادگیری» (Assessment for Learning) به جای «ارزشیابی از یادگیری» (Assessment of Learning) طراحی شود.

کلیدواژه ها:

ارزشیابی کیفی ، ارزشیابی کمی ، سلامت روان ، انگیزه پیشرفت ، اضطراب امتحان ، بازخورد ، نظام آموزشی