تحلیل و بررسی تاثیر آموزش مبتنی بر بازی های دست ورزی و فعالیت های حسی-حرکتی بر رشد مهارت های خواندن و نوشتن در دانش آموزان پایه اول ابتدایی

پژوهش حاضر با هدف تحلیل و بررسی تاثیر آموزش مبتنی بر بازی های دست ورزی و فعالیت های حسی-حرکتی بر رشد مهارت های خواندن و نوشتن در دانش آموزان پایه اول ابتدایی انجام شده است. پایه اول ابتدایی به عنوان نخستین و حساس ترین سال تحصیلی، دوره ای سرنوشت ساز برای کسب مهارت های پایه سواد (خواندن و نوشتن) است که زیربنای تمامی یادگیری های بعدی را تشکیل می دهد. بر اساس نظریه های تحولی پیاژه و ویگوتسکی و پژوهش های علوم اعصاب، یادگیری در این سنین به شدت وابسته به تجارب حسی-حرکتی، تعامل با اشیا، بازی و فعالیت های عینی است. کودک شش تا هفت ساله در مرحله «عملیات عینی» قرار دارد و مفاهیم انتزاعی (مانند حروف، صداها و اعداد) را از طریق لمس، حرکت، بازی و تجربه مستقیم بهتر درک می کند. با این حال، در بسیاری از کلاس های پایه اول ایران، آموزش خواندن و نوشتن با روش های سنتی مبتنی بر حفظیات، تمرین های تکراری و انتزاعی (مانند نوشتن مکرر حروف در دفتر) انجام می شود که نه تنها با ویژگی های رشدی کودکان همخوانی ندارد، بلکه به کاهش انگیزه، اضطراب، خستگی و مشکلات یادگیری منجر می شود. در مقابل، رویکرد آموزش مبتنی بر بازی های دست ورزی (مانند بازی با خمیر، شن، مهره های رنگی، کارت های حسی، طناب و اشیای طبیعی) و فعالیت های حسی-حرکتی (مانند راه رفتن روی خطوط، پریدن، تعادل، حرکات ریتمیک و بازی های انگشتی) بستری غنی و متناسب با رشد برای آموزش مهارت های خواندن و نوشتن فراهم می کند. این پژوهش با رویکرد آمیخته اکتشافی در دو مرحله کیفی و کمی اجرا گردید. در مرحله کیفی، با استفاده از روش پدیدارشناسی توصیفی، تجارب زیسته ۲۲ معلم پایه اول ابتدایی (با سابقه ۵ تا ۲۵ سال) که از بازی های دست ورزی و فعالیت های حسی-حرکتی در آموزش خود استفاده می کردند و ۲۰ دانش آموز پایه اول از مدارس شهرهای تهران، اصفهان و یزد از طریق مصاحبه های نیمه ساختاریافته عمیق و مشاهده ۲۵ جلسه کلاس درس واکاوی شد. در مرحله کمی، با روش نیمه آزمایشی با طرح پیش آزمون-پس آزمون با گروه گواه، ۶۰ دانش آموز پایه اول ابتدایی (۳۰ نفر گروه آزمایش و ۳۰ نفر گروه گواه) به مدت ۱۲ هفته (هفته ای ۳ جلسه ۴۵ دقیقه ای) تحت برنامه آموزش مبتنی بر بازی های دست ورزی و فعالیت های حسی-حرکتی قرار گرفتند. ابزارهای گردآوری داده شامل آزمون مهارت های خواندن (محقق ساخته با ۲۵ گویه در پنج مولفه شناخت حروف، آگاهی واج شناختی، ترکیب صداها، خواندن کلمات و درک مطلب)، آزمون مهارت های نوشتن (محقق ساخته با ۲۰ گویه در چهار مولفه مهارت های حرکتی ظریف، هماهنگی چشم-دست، درست نویسی حروف و رونویسی کلمات)، مقیاس آمادگی حسی-حرکتی (با ۱۸ گویه) و چک لیست مشاهده انگیزه و مشارکت بود. روایی ابزارها با نظر متخصصان و پایایی با آلفای کرونباخ (خواندن: ۸۹/۰، نوشتن: ۸۷/۰) تایید شد. تحلیل داده ها با روش تحلیل مضمون در بخش کیفی و تحلیل کوواریانس چندمتغیره در بخش کمی انجام گردید. یافته های کیفی به شناسایی پنج مضمون اصلی شامل «از دفتر به دست: یادگیری از طریق لمس و حرکت»، «بازی به مثابه زبان یادگیری»، «انگشتان هوشمند: پرورش مهارت های حرکتی ظریف»، «شادی و انگیزه: از اجبار به اشتیاق» و «چالش های اجرایی در کلاس های شلوغ» منجر گردید. نتایج کمی نشان داد که آموزش مبتنی بر بازی های دست ورزی و فعالیت های حسی-حرکتی به طور معناداری مهارت های خواندن (۰۰۱/۰>p، ۵۶/۰=η²) و نوشتن (۰۰۱/۰>p، ۵۲/۰=η²) را در گروه آزمایش نسبت به گروه گواه افزایش داده است. بیشترین تاثیر در مولفه های «آگاهی واج شناختی» (۵۸/۰=η²)، «شناخت حروف» (۵۴/۰=η²)، «هماهنگی چشم-دست» (۵۶/۰=η²) و «درست نویسی حروف» (۵۰/۰=η²) مشاهده شد. همچنین انگیزه و مشارکت دانش آموزان گروه آزمایش به طور معناداری افزایش یافت. یافته های این پژوهش بر ضرورت بازنگری در روش های آموزش پایه اول ابتدایی و جایگزینی روش های خشک و انتزاعی با رویکردهای بازی محور، حسی و حرکتی تاکید دارد.

کلیدواژه ها:

بازی های دست ورزی ، فعالیت های حسی-حرکتی ، مهارت های خواندن ، مهارت های نوشتن ، پایه اول ابتدایی ، آموزش بازی محور ، سوادآموزی