بررسی رابطه سبک های فرزندپروری با خودکارآمدی تحصیلی دانش آموزان

پژوهش حاضر با هدف بررسی رابطه سبک های فرزندپروری با خودکارآمدی تحصیلی دانش آموزان انجام شده است. خودکارآمدی تحصیلی به عنوان باور فرد به توانایی های خود برای سازمان دهی و اجرای موفقیت آمیز اعمال لازم برای دستیابی به اهداف تحصیلی، یکی از مهم ترین پیش بینی کننده های انگیزش، تلاش، پایداری، انتخاب رشته و عملکرد تحصیلی دانش آموزان است. بر اساس نظریه شناختی-اجتماعی بندورا، خودکارآمدی از چهار منبع اصلی تغذیه می کند: تجارب موفقیت آمیز، مشاهده الگوهای موفق، ترغیب کلامی و حالات فیزیولوژیک و هیجانی. خانواده به عنوان نخستین و مهم ترین نهاد جامعه پذیری، از طریق سبک های فرزندپروری خود، تاثیر عمیق و ماندگاری بر شکل گیری و تحول این منابع، به ویژه در دوران کودکی و نوجوانی، ایفا می کند. سبک های فرزندپروری که بر اساس مدل بامریند به سه سبک اصلی «مقتدرانه» (کنترل بالا و حمایت عاطفی بالا)، «مستبدانه» (کنترل بالا و حمایت عاطفی پایین) و «آسان گیرانه» (کنترل پایین و حمایت عاطفی بالا) تقسیم می شوند، هر یک پیامدهای متفاوتی برای رشد شناختی، انگیزشی و هیجانی فرزندان به همراه دارند. این پژوهش با رویکرد آمیخته اکتشافی در دو مرحله کیفی و کمی اجرا گردید. در مرحله کیفی، با استفاده از روش پدیدارشناسی توصیفی، تجارب زیسته ۱۸ دانش آموز (از پایه های هشتم تا یازدهم) و ۱۲ والدین از طریق مصاحبه های نیمه ساختاریافته عمیق واکاوی شد. در مرحله کمی، با روش توصیفی-همبستگی و با استفاده از مدل سازی معادلات ساختاری، ۴۸۰ دانش آموز (۲۴۰ دختر و ۲۴۰ پسر) از مدارس متوسطه اول و دوم شهرهای تهران و کرج با روش نمونه گیری خوشه ای چندمرحله ای انتخاب و با پرسشنامه های استاندارد مورد مطالعه قرار گرفتند. ابزارهای گردآوری داده شامل پرسشنامه سبک های فرزندپروری بامریند (۱۹۹۱) با ۳۰ گویه در سه سبک مقتدرانه، مستبدانه و آسان گیرانه، و پرسشنامه خودکارآمدی تحصیلی جینکز و مورگان (۱۹۹۹) با ۳۰ گویه در سه مولفه خودکارآمدی عمومی تحصیلی، خودکارآمدی در تکالیف خاص و خودکارآمدی خودتنظیمی بود. روایی ابزارها با تحلیل عاملی تاییدی و پایایی با آلفای کرونباخ (سبک های فرزندپروری: ۸۸/۰، خودکارآمدی تحصیلی: ۹۱/۰) تایید شد. تحلیل داده ها با روش تحلیل مضمون در بخش کیفی و مدل سازی معادلات ساختاری در بخش کمی انجام گردید. یافته های کیفی به شناسایی پنج مضمون اصلی شامل «حمایت و کنترل متعادل: بهترین هدیه والدین»، «کنترل افراطی: خفه کردن خودباوری»، «آزادی بی مرز: رها شدن در باتلاق»، «نقش الگوسازی والدین» و «چرخه تایید و تشویق» منجر گردید. نتایج کمی نشان داد که سبک فرزندپروری مقتدرانه با خودکارآمدی تحصیلی رابطه مثبت و معنادار (۵۴/۰=β، ۰۰۱/۰>p) و سبک مستبدانه با خودکارآمدی تحصیلی رابطه منفی و معنادار (۳۸/۰-=β، ۰۰۱/۰>p) دارد. سبک آسان گیرانه نیز رابطه منفی اما ضعیف تری با خودکارآمدی تحصیلی نشان داد (۲۲/۰-=β). تحلیل رگرسیون چندگانه نشان داد که سبک های فرزندپروری روی هم رفته ۳۸ درصد از واریانس خودکارآمدی تحصیلی را تبیین می کنند و سبک مقتدرانه قوی ترین پیش بینی کننده مثبت است. تحلیل مسیرها نشان داد که حمایت خودمختاری و ترغیب کلامی، نقش میانجی در رابطه میان سبک فرزندپروری مقتدرانه و خودکارآمدی تحصیلی ایفا می کنند. این پژوهش یک مدل مفهومی برای تبیین سازوکارهای تاثیر سبک های فرزندپروری بر خودکارآمدی تحصیلی ارائه می دهد و پیشنهاد می کند که برنامه های آموزش والدین با محوریت سبک مقتدرانه در مدارس و مراکز مشاوره اجرا شود.

کلیدواژه ها:

سبک های فرزندپروری ، سبک مقتدرانه ، سبک مستبدانه ، سبک آسان گیرانه ، خودکارآمدی تحصیلی ، بندورا ، بامریند ، دانش آموزان