بررسی تاثیر مشاوره گروهی بر کاهش پرخاشگری کودکان دوره ابتدایی

پژوهش حاضر با هدف بررسی تاثیر مشاوره گروهی بر کاهش پرخاشگری کودکان دوره ابتدایی انجام شده است. پرخاشگری به عنوان یکی از شایع ترین و مخرب ترین مشکلات رفتاری در دوران کودکی، به رفتارهایی اطلاق می شود که با قصد و نیت آسیب رساندن به دیگران (از نظر جسمی، کلامی یا روانی) انجام می گیرد و شامل چهار مولفه اصلی پرخاشگری فیزیکی، پرخاشگری کلامی، خشم و خصومت است. شیوع پرخاشگری در میان کودکان ابتدایی، به ویژه در سال های اخیر که کودکان با محرک های متعدد خشونت آمیز و چالش های خانوادگی و اجتماعی روبرو هستند، به طور نگران کننده ای افزایش یافته است. پرخاشگری نه تنها برای قربانیان و برای خود کودک پرخاشگر پیامدهای منفی گسترده ای دارد، بلکه جو روانی-اجتماعی کلاس و مدرسه را نیز تخریب می کند و فرایند یاددهی-یادگیری را مختل می سازد. روش های سنتی مقابله با پرخاشگری که عمدتا مبتنی بر تنبیه، توبیخ، اخراج از کلاس و سرکوب رفتارهای پرخاشگرانه است، نه تنها اثربخشی پایدار و بلندمدتی ندارند، بلکه می توانند به تشدید پرخاشگری پنهان، تخریب رابطه معلم-دانش آموز و ایجاد جو منفی در کلاس منجر شوند. در مقابل، مشاوره گروهی به عنوان یک مداخله روان شناختی اثربخش، بستری امن و حمایت گر برای کودکان فراهم می کند تا هیجانات خود (از جمله خشم) را در محیطی پذیرا ابراز کنند، مهارت های حل تعارض و مدیریت خشم را بیاموزند، از طریق بازخورد همسالان و مشاور به الگوهای رفتاری خود آگاه شوند، همدلی و دیدگاه گیری را تمرین کنند و رفتارهای جایگزین سازگارانه را در محیط گروهی آزمایش نمایند. این پژوهش با رویکرد آمیخته اکتشافی در دو مرحله کیفی و کمی اجرا گردید. در مرحله کیفی، با استفاده از روش پدیدارشناسی توصیفی، تجارب زیسته ۱۶ معلم ابتدایی، ۱۲ مشاور مدرسه و ۲۰ دانش آموز (از پایه های سوم تا ششم) از مدارس شهرهای تهران و کرج از طریق مصاحبه های نیمه ساختاریافته عمیق و مشاهده ۱۵ جلسه کلاس و جلسات مشاوره واکاوی شد. در مرحله کمی، با روش نیمه آزمایشی با طرح پیش آزمون-پس آزمون با گروه گواه، ۴۰ دانش آموز پرخاشگر (۲۰ نفر گروه آزمایش و ۲۰ نفر گروه گواه) از پایه های چهارم و پنجم ابتدایی که بر اساس پرسشنامه پرخاشگری و مصاحبه بالینی، نمرات بالایی در پرخاشگری کسب کرده بودند، به مدت ۱۰ هفته (هفته ای یک جلسه ۶۰ دقیقه ای) تحت برنامه مشاوره گروهی قرار گرفتند. ابزارهای گردآوری داده شامل پرسشنامه پرخاشگری باس و پری (۱۹۹۲) با ۲۹ گویه در چهار مولفه پرخاشگری فیزیکی، پرخاشگری کلامی، خشم و خصومت، پرسشنامه مهارت های اجتماعی (محقق ساخته با ۲۲ گویه در چهار مولفه همکاری، ارتباط موثر، حل تعارض و همدلی) و چک لیست مشاهده رفتار بود. روایی ابزارها با تحلیل عاملی تاییدی و پایایی با آلفای کرونباخ (پرخاشگری: ۸۹/۰، مهارت های اجتماعی: ۸۶/۰) تایید شد. تحلیل داده ها با روش تحلیل مضمون در بخش کیفی و تحلیل کوواریانس چندمتغیره در بخش کمی انجام گردید. یافته های کیفی به شناسایی پنج مضمون اصلی شامل «گروه: جزیره ای امن در دریای خشم»، «آینه گروه: دیدن خود از چشم دیگران»، «یادگیری از طریق تجربه و بازخورد»، «از تخلیه هیجانی تا تنظیم هیجان» و «چالش های اجرایی مشاوره گروهی در مدارس ابتدایی» منجر گردید. نتایج کمی نشان داد که مشاوره گروهی به طور معناداری پرخاشگری را در گروه آزمایش نسبت به گروه گواه کاهش داده است (۰۰۱/۰>p، ۵۴/۰=η²). بیشترین کاهش در مولفه های «خشم» (۵۸/۰=η²) و «پرخاشگری فیزیکی» (۵۲/۰=η²) مشاهده شد. همچنین مهارت های اجتماعی (به ویژه حل تعارض و همدلی) به طور معناداری افزایش یافت (۴۸/۰=η²). این پژوهش یک برنامه مشاوره گروهی ۱۰ جلسه ای برای کاهش پرخاشگری و ارتقای مهارت های اجتماعی در کودکان ابتدایی ارائه می دهد و پیشنهاد می کند که این برنامه به عنوان بخشی از خدمات راهنمایی و مشاوره مدارس ابتدایی اجرا شود.

کلیدواژه ها:

مشاوره گروهی ، پرخاشگری ، کودکان ابتدایی ، مدیریت خشم ، مهارت های اجتماعی ، حل تعارض ، تنظیم هیجان