بررسی تاثیر آموزش مهارت های زندگی بر عزت نفس دانش آموزان دوره ابتدایی

پژوهش حاضر با هدف بررسی تاثیر آموزش مهارت های زندگی بر عزت نفس دانش آموزان دوره ابتدایی انجام شده است. عزت نفس به عنوان ارزیابی کلی و نسبتا پایدار فرد از ارزشمندی خود و یکی از بنیادی ترین سازه های روان شناختی، نقشی حیاتی در شکل گیری شخصیت، سلامت روانی، روابط بین فردی، انگیزش تحصیلی و موفقیت های زندگی دانش آموزان ایفا می کند. کودکان با عزت نفس بالا، خود را ارزشمند، شایسته و توانا می بینند، به توانایی های خود اعتماد دارند، در مواجهه با چالش ها و شکست ها پایداری و تاب آوری بیشتری نشان می دهند، از تعاملات اجتماعی لذت می برند، در برابر فشارهای منفی همسالان مقاوم تر هستند، از خطاها به عنوان فرصتی برای یادگیری استفاده می کنند و در نهایت، احتمال موفقیت تحصیلی و بهزیستی روان شناختی آن ها افزایش می یابد. در مقابل، کودکان با عزت نفس پایین، خود را بی ارزش، ناتوان و ناخواسته می پندارند، از شکست می ترسند و از موقعیت هایی که ممکن است به شکست منجر شود اجتناب می کنند، در روابط اجتماعی منفعل، پرخاشگر یا وابسته هستند، به راحتی تسلیم فشار همسالان می شوند، شکست های خود را به «ذات بی کفایت» خود نسبت می دهند و در معرض خطر بالای مشکلات روانی مانند اضطراب، افسردگی، اختلالات خوردن، سوءمصرف مواد و حتی خودکشی قرار دارند. دوره ابتدایی به عنوان مرحله ای حساس و سرنوشت ساز برای شکل گیری و تثبیت عزت نفس شناخته می شود؛ زیرا در این دوره، کودک برای نخستین بار به طور جدی با نظام آموزشی رسمی، ارزشیابی تحصیلی، مقایسه با همسالان، انتظارات معلمان و والدین، و فشارهای اجتماعی مواجه می شود. تجارب کودک در این سال ها می تواند سنگ بنای عزت نفس سالم و پایدار یا پایه های عزت نفس آسیب دیده و شکننده را بنا نهد. آموزش مهارت های زندگی که شامل مجموعه ای از توانایی های شناختی، هیجانی و اجتماعی است، به عنوان یکی از موثرترین، جامع ترین و پیشگیرانه ترین رویکردهای مداخله ای شناخته می شود که می تواند به دانش آموزان کمک کند تا با چالش های زندگی سازگارانه تر مواجه شوند، خودآگاهی، خودکارآمدی و مهارت های مقابله ای خود را تقویت کنند و در نتیجه، عزت نفس خود را ارتقا دهند. این پژوهش با رویکرد آمیخته اکتشافی در دو مرحله کیفی و کمی اجرا گردید. در مرحله کیفی، با استفاده از روش پدیدارشناسی توصیفی، تجارب زیسته ۱۸ معلم ابتدایی (۱۲ زن و ۶ مرد با سابقه تدریس ۵ تا ۲۵ سال) و ۲۰ دانش آموز (۱۲ دختر و ۸ پسر از پایه های سوم تا ششم) که در دوره های آموزش مهارت های زندگی شرکت کرده بودند، از مدارس دولتی و غیردولتی شهر تهران، از طریق مصاحبه های نیمه ساختاریافته عمیق (۴۵ تا ۸۰ دقیقه) و مشاهده ۱۵ جلسه آموزشی واکاوی شد. در مرحله کمی، با روش نیمه آزمایشی با طرح پیش آزمون-پس آزمون با گروه گواه، ۶۰ دانش آموز پایه پنجم ابتدایی (۳۰ نفر گروه آزمایش و ۳۰ نفر گروه گواه) از مدارس دولتی شهر تهران، به مدت ۱۲ هفته (هفته ای یک جلسه ۶۰ دقیقه ای) تحت برنامه آموزش مهارت های زندگی قرار گرفتند. ابزارهای گردآوری داده شامل مقیاس عزت نفس روزنبرگ (۱۹۶۵) با ۱۰ گویه، مقیاس خودکارآمدی عمومی شرر و همکاران (۱۹۸۲) با ۱۷ گویه و چک لیست مشاهده رفتار بود. روایی ابزارها با تحلیل عاملی تاییدی و پایایی با آلفای کرونباخ (عزت نفس: ۸۷/۰، خودکارآمدی: ۸۹/۰) تایید شد. تحلیل داده ها با روش تحلیل مضمون در بخش کیفی و تحلیل کوواریانس چندمتغیره در بخش کمی انجام گردید. یافته های کیفی به شناسایی پنج مضمون اصلی شامل «خودشناسی: کشف گنج درون»، «قدرت 'نه' گفتن: مرزهای سالم»، «حل مسئله: کلید گشودن قفل ها»، «همدلی: پل ارتباط با دیگران» و «چالش های اجرایی آموزش مهارت ها در کلاس های شلوغ» منجر گردید. نتایج کمی نشان داد که آموزش مهارت های زندگی به طور معناداری عزت نفس (۰۰۱/۰>p، ۵۴/۰=η²) و خودکارآمدی (۰۰۱/۰>p، ۴۸/۰=η²) را در گروه آزمایش نسبت به گروه گواه افزایش داده است. بیشترین تاثیر در مولفه های «ارزشمندی خود» (۵۸/۰=η²) و «خودکارآمدی اجتماعی» (۵۲/۰=η²) مشاهده شد. این پژوهش یک برنامه آموزش مهارت های زندگی ۱۲ جلسه ای برای دانش آموزان ابتدایی ارائه می دهد و پیشنهاد می کند که این برنامه به عنوان بخشی از برنامه های تربیتی مدارس گنجانده شود.

کلیدواژه ها:

آموزش مهارت های زندگی ، عزت نفس ، خودکارآمدی ، دانش آموزان ابتدایی ، مهارت های اجتماعی ، حل مسئله ، خودآگاهی ، سلامت روانی