تاثیر محیط مدرسه بر رشد شخصیتی دانش آموزان

مدرسه، پس از خانواده، نخستین نهادی است که کودک در آن تجربه زیست جمعی را می آموزد و شخصیت او در بستر تعامل های روزمره، رابطه با معلمان و همسالان، و مواجهه با انتظارات نهادی شکل می گیرد. پژوهش حاضر با هدف تحلیل جامع و نظام مند تاثیر محیط مدرسه بر رشد شخصیتی دانش آموزان تدوین شده و در پی پاسخ به این پرسش بنیادین است که کدام ابعاد محیط مدرسه—اعم از فیزیکی، اجتماعی، عاطفی و آموزشی—از طریق چه سازوکارهایی بر شکل گیری و تحول ویژگی های شخصیتی دانش آموزان اثر می گذارند. برای پاسخ به این پرسش، از روش کتابخانه ای و اسنادی با رویکرد مروری نظام مند بهره گرفته شد و ادبیات نظری و پژوهشی داخلی و بین المللی در بازه زمانی مشخص، با کلیدواژه های مرتبط جست وجو، پالایش و تحلیل شد. یافته های مروری نشان می دهد که پژوهش های داخلی عمدتا بر جنبه های توصیفی محیط مدرسه، شامل فضای فیزیکی، تعاملات معلم–دانش آموز و جو روانی–اجتماعی کلاس متمرکز بوده اند و کمتر به تحلیل سازوکارهای میانجی و فرایندهای زیربنایی تحول شخصیت پرداخته اند. در مقابل، پژوهش های بین المللی بر نقش محوری روابط میان فردی، به ویژه روابط همسالان و کیفیت رابطه معلم–دانش آموز، در تحول مهارت های اجتماعی–هیجانی تاکید کرده اند و نشان داده اند که تجربه قلدری و محیط های ناایمن، اثرات منفی معناداری بر رشد شخصیتی دارند. نظریه های جامعه شناختی خود، به ویژه چارچوب کنش متقابل نمادین مید، تبیین می کنند که چگونه محیط مدرسه از طریق فرایند درونی سازی «دیگری تعمیم یافته» به شکل گیری هویت و خودآگاهی دانش آموزان می انجامد. همچنین، سازوکارهایی نظیر حمایت اجتماعی ادراک شده و شخصیت مثبت به عنوان میانجی های زنجیره ای میان جو مدرسه و ذهنیت رشد شناسایی شده اند. تحلیل انتقادی یافته ها حاکی از آن است که شکاف معرفتی اصلی در ادبیات داخلی، غلبه رویکرد توصیفی بر تحلیل فرایندی و کمبود پژوهش های طولی و آمیخته است. نتیجه گیری نهایی این است که محیط مدرسه، به مثابه یک اکوسیستم پیچیده، از طریق تعامل هم زمان عوامل ساختاری، رابطه ای و عاطفی بر رشد شخصیتی اثر می گذارد و بهینه سازی آن مستلزم رویکردی یکپارچه و بافت محور است. پیشنهاد می شود سیاست گذاران و مدیران آموزشی، سرمایه گذاری بر کیفیت روابط انسانی و ایمنی روانی مدرسه را در اولویت قرار دهند.

کلیدواژه ها:

محیط مدرسه ، رشد شخصیتی ، اجتماعی سازی ، روابط میان فردی ، جو مدرسه ، مهارت های اجتماعی–هیجانی