منطق گزینش در مواجهه قرآن با فرهنگ جاهلیت: تبیین علل نفی، امضا و تعدیل در آیات

مواجهه قرآن کریم با فرهنگ جاهلیت، یکی از پیچیده ترین، نظام مندترین و در عین حال راهبردی ترین وجوه تعامل متن مقدس با بافت فرهنگی زمان نزول است که در آن، قرآن نه به طرد یکپارچه و مطلق فرهنگ موجود مبادرت کرده و نه به پذیرش بی قید و شرط آن، بلکه بر اساس منطقی دقیق و معیارمحور، به گزینش، پالایش و جهت دهی مولفه های فرهنگی پرداخته است. این مقاله مروری با هدف تبیین منطق گزینشی قرآن در قبال فرهنگ جاهلیت، به بررسی سه الگوی اصلی نفی، امضا و تعدیل می پردازد و درصدد است نشان دهد که قرآن بر اساس چه مبانی، معیارها و اصولی، برخی از مولفه های فرهنگی جاهلیت را به طور کامل نفی، برخی را امضا و برخی دیگر را تعدیل کرده است. پرسش اصلی پژوهش آن است که منطق حاکم بر گزینش قرآنی در مواجهه با فرهنگ جاهلیت چیست و چه عواملی در نفی، امضا یا تعدیل یک مولفه فرهنگی نقش داشته اند. بررسی آیات و منابع تفسیری نشان می دهد که منطق گزینش قرآنی نه مبتنی بر طرد یکپارچه و نه پذیرش بی قید و شرط، بلکه بر اساس معیارهایی چون توحیدمحوری، عدالت خواهی، کرامت انسانی، فطرت گرایی و مصلحت هدایتی عمل کرده است. قرآن با نفی آن دسته از مولفه های فرهنگی که با اصول توحیدی و اخلاقی در تعارض بودند، و با امضای آن دسته که با فطرت و مصالح عام بشری سازگاری داشتند، و با تعدیل آن دسته که قابل اصلاح و جهت دهی بودند، الگویی پویا، تدریجی و هدفمند از تعامل با فرهنگ ارائه داده است. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و با استناد به منابع تفسیری، تاریخی و مطالعات فرهنگی، به دنبال ارائه چارچوبی نظام مند برای فهم این منطق گزینشی است. یافته ها حاکی از آن است که قرآن در مواجهه با فرهنگ جاهلیت، رویکردی تدریجی، مصلحت محور و مقاصدمحور داشته و هیچ گاه به طرد مطلق یا پذیرش کامل فرهنگ موجود مبادرت نکرده است. این منطق گزینشی می تواند الگویی راهبردی برای تعامل با فرهنگ های معاصر نیز ارائه دهد و به فهم بهتر رابطه دین و فرهنگ کمک کند.

کلیدواژه ها:

قرآن ، فرهنگ جاهلیت ، منطق گزینش ، نفی و امضا ، تعدیل فرهنگی