توجیه عقلانی عمل اخلاقی در شرایط عدم قطعیت؛ بازآفرینی نظریه مصلحت سلوکیه شیخ انصاری در اخلاق کاربردی

این پژوهش با هدف پاسخ به مسئله «چگونگی توجیه عقلانی عمل اخلاقی در شرایط فقدان قطعیت» و با روشی تحلیلی تطبیقی و بینارشته ای، به بازخوانی و بازآفرینی نظریه «مصلحت سلوکیه» شیخ انصاری در حیطه اخلاق کاربردی می پردازد. پرسش محوری آن است که آیا الگوی «سلوک تعبدی» مبتنی بر «ظن معتبر (اماره)» که در فقه برای توجیه حکم ظاهری و تکلیف عملی مکلف ارائه شده، می تواند مبنای نظری برای «توجیه عقلانی عمل اخلاقی» در شرایط عدم قطعیت قرار گیرد؟ یافته ها نشان می دهد که با تکیه بر مبانی واقع گرایی اخلاقی در حکمت متعالیه ملاصدرا، می توان مفاهیم کلیدی این نظریه (واقع، اماره، سلوک، مصلحت جبرانی) را به قلمرو اخلاق کاربردی انتقال داد. در الگوی پیشنهادی، «واقع اخلاقی» معادل کمال وجودی، «ظن معتبر اخلاقی» نتیجه فرآیند اجتهاد عقلانی، و «سلوک اخلاقی» قصد التزام به این ظن با نیت مشارکت در خیر و تحقق ملکه فضیلت در نفس است. عمل مبتنی بر این دو رکن، در شرایط عدم قطعیت، واجد توجیه عقلانی می شود و «حسن فاعلی» عامل، فقدان احتمالی مطابقت با واقع اخلاقی را جبران می کند. نوآوری مقاله در ارائه این الگوی سلوک محور برای حل مسئله در اخلاق کاربردی است که از یک سو با تاکید بر حسن فاعلی عقلانی، از نسبی گرایی می گریزد و از سوی دیگر، با فرآیندمحورکردن معیار توجیه، از جزمیت وظیفه گرایی مطلق و تقلیل گرایی نتیجه گرایی صرف فاصله می گیرد. این نظریه، پاسخی اسلامی و عقلانی به موقعیت های اخلاقی مبهم در عرصه های عملی مانند اخلاق پزشکی، رسانه و مدیریت ارائه می دهد.

کلیدواژه ها:

مصلحت سلوکیه ، توجیه عقلانی عمل اخلاقی ، شیخ انصاری ، اخلاق کاربردی ، عدم قطعیت اخلاقی ، حکمت متعالیه