مواجهه اجتماعی فارابی با فضیلت اخلاقی

پژوهش حاضر با هدف بررسی شرایط امکان پذیری دستیابی به فضیلت اخلاقی از منظر فارابی انجام شده است. مسئله اصلی پژوهش آن است که از آنجا که شرایط اکتساب فضایل نظری به عنوان مقدمه تحصیل فضیلت اخلاقی در میان انسان ها یکسان نیستند، آیا تحقق فضائل اخلاقی و بالتبع دستیابی به سعادت برای همگان به یکسان امکان پذیر است؟ پژوهش حاضر با رویکردی توصیفی-تحلیلی و با بهره گیری از شواهد متنوع آثار فارابی مانند «سیاست مدنیه»، «فصول منتزعه» و «آراء اهل المدینه الفاضله» انجام شده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که پاسخ فارابی به پرسش اصلی در بعد اجتماعی انسان نهفته است. به باور او، انسان موجودی اجتماعی است و امور ضروری زندگی اش به تنهایی محقق نمی شود. از میان انواع نظم های مدنی، تنها مدینه فاضله دارای ویژگی تکمیل کنندگی نقائص فطری و طبیعی است. مهم ترین دلیل تمایز مدینه فاضله، حاکم آن است که بر اساس طبیعت در مراتب بالا قرار دارد و دارای فضیلت نظری و اخلاقی برتر است. فارابی حاکم را فیلسوف نبی (امام) می داند که واسطه فیضان عقل فعال است. سازوکار فراهم آوری کمال اخلاقی از راه تعلیم و تربیت است. تعلیم به معنای پدیدآوردن فضائل نظری و تزکیه قوه عقل نظری است و تربیت راه ایجاد فضائل اخلاقی از طریق عادت دهی به افعال برخاسته از ملکه های عملی می باشد. فارابی تعلیم را نه صرفا برهانی، بلکه اقناعی نیز می داند و تربیت را از دو راه اقناع و اکراه حاصل می داند. بدین ترتیب، مسئله مطرح در پژوهش با تکیه بر بعد اجتماعی انسان قابل حل است.

کلیدواژه ها:

فضیلت اخلاقی ، مواجهه اجتماعی ، تعلیم و تربیت ، فارابی