بررسی و ارزیابی کاربست قاعده «ایاک اعنی واسمعی یا جاره» در تفسیر الصافی مطالعه تطبیقی با تفسیر المیزان

قاعده «ایاک اعنی واسمعی یا جاره» از قواعد شناخته شده در تفسیر قرآن برای تبیین خطاب های غیرمستقیم است؛ با این حال، درباره قلمرو اعتبار و ضوابط کاربست آن، به ویژه در تفسیر الصافی، اختلاف نظرهای روش شناختی وجود دارد. پژوهش حاضر با هدف نقد و ارزیابی کاربست این قاعده در تفسیر الصافی با تاکید بر مقایسه تطبیقی آن با المیزان، با روش توصیفی تحلیلی و رویکرد تطبیقی انجام شد. یافته ها نشان داد فیض کاشانی با تکیه بر روایات اهل بیت(ع) و اصل عصمت، دامنه کاربست این قاعده را گسترده تر می داند؛ در مقابل، طباطبایی با تاکید بر حجیت ظهور، سیاق و قرائن بلاغی، انتقال مخاطب را به موارد برخوردار از شواهد معتبر محدود می سازد. بررسی آیات مورد استناد فیض کاشانی از حیث ساختار به پنج گروه متمایز تقسیم می شوند و در دو گروه آیات مبتنی بر شرط ناظر به فرض محال و آیات دارای «لو لا»ی امتناعیه، ساختار زبانی خود آیات برای رفع تعارض ظاهری با اصل عصمت کفایت می کند و نیازی به انتقال خطاب نیست. در مقابل، در برخی آیات خبری و عتابی و مشتمل بر تهدید، کاربست این قاعده تنها در پرتو قرائن سیاقی و بلاغی قابل توجیه است. در مجموع تحلیل تطبیقی نشان داد اختلاف دو مفسر، بیش از آنکه ناظر به اصل اعتبار قاعده باشد، به نحوه اولویت بندی قرائن تفسیری بازمی گردد؛ ازاین رو، اعتبار کاربست این قاعده در هر آیه باید بر پایه مجموعه قرائن لفظی، سیاقی، بلاغی، روایی و کلامی سنجیده شود. این ارزیابی بر اساس پنج معیار سازگاری با ظاهر آیات، هماهنگی با سیاق، اعتبار مستندات روایی، قواعد بلاغی و مبانی کلامی امامیه انجام گرفت.

کلیدواژه ها:

ایاک اعنی واسمعی یا جاره ، تفسیر الصافی ، المیزان ، روش شناسی تفسیر ، تفسیر تطبیقی ، قرائن تفسیری