کریدور زنگزور و توافق صلح میان ارمنستان و آذربایجان: پیامدهای اقتصادی و تجاری برای ذینفعان منطقه ای، با تمرکز بر نقش بالقوه ایران

کریدور زنگزور که در توافقنامه صلح با میانجیگری ایالات متحده میان ارمنستان و آذربایجان در ۸ آگوست ۲۰۲۵ با عنوان «مسیر ترامپ برای صلح و رفاه بین المللی» تغییر نام یافت، نشان دهنده تحولی مهم در ژئوپلیتیک قفقاز جنوبی است. این پژوهش از منظر روابط بین الملل، پیامدهای سیاسی، اقتصادی، تجاری و امنیتی این کریدور را برای بازیگران کلیدی شامل آذربایجان، ارمنستان، ایالات متحده، ایران، ترکیه و روسیه بررسی می کند. تحولات سال ۲۰۲۵ و پیش بینی های مرتبط با اجاره ۹۹ ساله ایالات متحده بر این مسیر ۳۲ کیلومتری در استان سیونیک ارمنستان نشان می دهد که این طرح می تواند با تسهیل ۵۰ تا ۱۰۰ میلیارد دلار تجارت سالانه اوراسیا، کاهش ۱۰ تا ۱۵ درصدی هزینه های انرژی اروپا و تغییر الگوهای حمل ونقل و قدرت منطقه ای همراه باشد. یافته ها نشان می دهد که این کریدور می تواند موازنه قدرت در منطقه را تغییر داده و مسیرهای سنتی تجارت و ترانزیت را بازتعریف کند. با این حال، ایران این پروژه را یک چالش ژئوپلیتیکی و امنیتی بالقوه تلقی می کند؛ زیرا نگرانی دارد که دسترسی شمالی آن به اروپا و دریای سیاه محدود شود، درآمدهای ترانزیتی کشور کاهش یابد و مخاطرات امنیتی مرزی افزایش پیدا کند. احیای این کریدور که ریشه در اختلافات ارضی پس از فروپاشی شوروی دارد، پس از جنگ قره باغ ۲۰۲۰ موجب تشدید رقابت های منطقه ای شده است. در حالی که آذربایجان و ترکیه با تکیه بر پیوندهای فرهنگی و قومی در پی تقویت اتصال منطقه ای هستند، ایران و روسیه نسبت به گسترش نفوذ غرب در قفقاز جنوبی نگرانی دارند. از نظر اقتصادی، این طرح می تواند مسیرهای انرژی را متنوع کرده و برخی مسیرهای تحریمی را دور بزند، اما برای ایران احتمال کاهش ۲۰ تا ۳۰ درصدی درآمدهای ترانزیتی مطرح است. نقش راهبردی ایران می تواند شامل توسعه مسیرهای جایگزین مانند کریدور ارس، تقویت اتصال شمال–جنوب با روسیه و هند از طریق کریدور بین المللی شمال–جنوب و بهره گیری از دیپلماسی چندجانبه باشد. این مطالعه نتیجه می گیرد که دیپلماسی فراگیر و ابتکارهای جایگزین اتصال منطقه ای برای کاهش تنش ها و دستیابی به توسعه متوازن ضروری است.