گوساله سامری از متن تورات تا تبرئه تفسیری: واکاوی واکنش های مفسران یهودی و تقابل آن با روایت قرآن

این پژوهش با رویکردی تطبیقی - انتقادی به بازخوانی ماجرای «گوساله طلایی» در دو سنت عهد عتیق و قرآن و نیز واکنش های تفسیری یهودیان می پردازد. در تنخ، از خروج تا تثنیه، مزامیر و روایت های نبوی، گوساله به مثابه نماد ارتداد جمعی و نقض پیمان بازنمایی می شود و در تاریخ سلطنت پادشاهان، همان نماد، به ابزاری سیاسی برای تثبیت اقتدار یربعام و برپایی آیین مذهبی تازه ای در برابر معبد اورشلیم بدل می شود. این روایت در سنت های بعدی یهود، به ویژه در تفاسیر ربانی، بازخوانی تازه ای یافت؛ مفسران یهودی با چهار راهبرد هم بسته کوشیده اند بار گناه را سبک کنند: تقصیر را به «جماعت مختلط» (ʿErev Rav) نسبت داده و آنان را عامل اصلی انحراف دانسته اند، گوساله را نمادین و نه معبود واقعی شمرده اند، هارون را به قصد مصلحت و حفظ قوم تا بازگشت موسی تبرئه کرده اند، و رخداد را تمثیل یا امتحانی برای سنجش ایمان بنی اسرائیل دانسته اند. قرآن کریم ضمن حفظ محوریت لغزش قوم، «سامری» را فاعل فتنه معرفی می کند، هارون را از اتهام شرک می پیراید و حادثه را در چارچوب سنت الهی ابتلاء، ضلالت و توبه تفسیر می نماید. روش تحقیق مبتنی بر سنجش درون متنی متون مقدس با تاریخ سنت های تفسیری است. یافته ها نشان می دهد میان متن توراتی و توجیهات متون تفسیری یهودی، شکافی معنادار وجود دارد و توجیهات یادشده کارکردی هویت نگهدار می یابند، حال آن که روایت قرآنی با تاکید بر موضوع فتنه و ابتلاء در این ماجرا، الگوی قانون مند عبرت آموزی ارائه می کند.

کلیدواژه ها:

گوساله سامری ، سنت یهود ، قرآن ، عهد عتیق ، تفاسیر یهودی