<span dir="RTL" lang="AR-DZ">ضحاک گرگ مار در دیوان خاقانی

«گرگ حمیر» ترکیب غریبی است که در بیتی از سروده های خاقانی به کار رفته و تعقیدی در دریافت معنی آن ایجاد کرده است. اغلب شارحان آن را کنایه از «ضحاک/آژی دهاک» دانسته اند، در حالی که سیمای این اسطوره با «مار» پیوند خورده و ظاهرا پیوندی با «گرگ» ندارد. در دیوان خاقانی افزون بر «گرگ حمیر»، از «مار حمیری» و «اژدهای حمیری» نیز یاد شده است. بدین­ترتیب گویی خاقانی ضحاک را گاه «گرگ» و گاه «مار» دانسته است. از دیگر سو، تلمیحی که بیت مورد بحث به اسطوره «ضحاک» دارد دشواری دیگری پدید آورده است چرا که در بیت موردبحث «مغز شیرخواران» طعمه مار دانسته شده؛ درحالی که در هیچ یک از روایت های مکتوب این اسطوره اشاره ای به مغز شیرخواران نیست بلکه مغز مردان و به ویژه جوانان خوراک مارهای رسته بر دوش ضحاک دانسته شده است. ریشه شناسی نام این شخصیت اسطوره ای، که زمانی به «مار/اژدها» و زمانی دیگر به «گرگ» پیکرگردانی می کند، می تواند به گشودن گره این معما یاری رساند. در این نوشتار کوشش شده تا با بررسی واژه شناختی نام ضحاک و بررسی سیر تحول تاریخی این اسطوره، دلایل پیوند «گرگ» با این شخصیت روشن شود. همچنین نشان داده شده که چگونه عدم­توجه به معنای دیگر واژه «شیرخوار» سبب پیدایی تناقضی ظاهری بین مفهوم بیت و روایت مشهور ضحاک گردیده است.

کلیدواژه ها:

گرگ حمیر ، مار حمیر ، شیرخوار ، خاقانی ، ضحاک ، اژی دهاک