<span dir="RTL" lang="FA">ملاحظاتی پیرامون داستان زنجیر عدل انوشروان در ادبیات فارسی و ارتباط آن با داستان های هندی و چینی

پادشاه ساسانی، خسروانوشیروان (۵۰۱-۵۷۹ م.) که ۴۸ سال با کمال اقتدار بر ایران فرمان راند، مانند بهرام پنجم، معروف به بهرام گور (۴۰۰-۴۳۸ م.)، و سلطان محمود غزنوی (۳۶۱-۴۲۱ ق.) در ادبیات فارسی و عربی به صورت شخصیتی داستانی تجلی یافته و حکایات بسیاری در باب اعمال و رفتار او در این منابع موجود است. صحت برخی ازین روایات که در متون تاریخی نیز وارد شده محل تردید است. مثلا داستان قتل عام مزدکیان به فرمان انوشیروان ظاهرا اصلی ندارد و احتمال این که از متون چینی وارد روایات تاریخی فارسی و عربی شده باشد بسیار است. نگارنده قبلا درین باب مطلبی نوشته و آرای محققانی را که این داستان را دخیل می­دانند متذکر شده است (امیدسالار، ۱۴۰۰). درین مختصر می خواهم به یکی دیگر از داستانهای منسوب به انوشیروان، یعنی داستان زنجیر عدل نوشیروانی، بپردازم و این احتمال را که این داستان که دو نوع کلی دارد، هم به اقرب احتمالات از شرق آسیا و شاید از روایات هندی وارد ادبیات فارسی شده است متذکر شوم. بر اهل فن پوشیده نیست که برخی از زیباترین اشارات به داستان زنجیر عدل نوشروان در اشعار خاقانی آمده که در بحث از نوع دوم این روایت آنها را ذکر خواهیم کرد. داستان زنجیری که انوشیروان برای دادخواهی آویخته بوده به اقرب احتمالات اصلی هندی دارد و از متون شبه قاره وارد ادبیات فارسی شده است. روایت معروفی از این داستان که در سیاستنامه نظام الملک و برخی از متون دیگر فارسی و عربی، به شعر و به نثر آمده است، شامل بن مایه ۲۷۱.۳B. «حیوانات زنگ را به صدا در می آورند و دادخواهی می کنند» و نیز داستان تیپ شماره ۲۷۵ در طبقه بندی داستان های عامیانه است. این داستان هنوز در قصص عوام در ایران موجودست و حتی برخی از شعرای نوپرداز معاصر نیز در اشعارشان بدان اشارت کرده اند. انواع منظوم و منثور این داستان و قصص مرتبط با آن در ادبیات فارسی و عربی و برخی از متون کلاسیک هندی ذکر شده اند. احتمال دارد که یکی از داستان های منتسب به شاهان چین باستان که شامل بن مایه دادگری و دادخواهی با به صدا درآوردن آلتی در نزدیکی قصر پادشاه هست، با این داستان بی ارتباط نباشد. یکی از مطالبی که درین مقاله مطرح شده این است که در ریشه یابی داستان های موجود در ادبیات فارسی و عربی، نه تنها متون هندی، بلکه متون چینی هم باید موردتوجه قرار گیرند.

کلیدواژه ها:

داستان در ادبیات فارسی و عربی ، بن مایه ۲۷۱.۳B. و قصه تیپ شماره ۲۷۵ ، سیاست نامه