ارزیابی آسیب پذیری شهری در برابر زمین لرزه با رویکرد GIS و مدل سازی فازی؛ مطالعه موردی: شهر ایذه

هدف: زمین لرزه یکی از مهم ترین مخاطرات طبیعی و تهدیدی جدی برای سکونتگاه های شهری است. میزان خسارات ناشی از این مخاطره تحت تاثیر ویژگی های زمین شناختی، محیطی و فضایی شهر قرار دارد. شهر ایذه به دلیل قرارگیری در پهنه زاگرس و مجاورت با گسل اصلی زاگرس، از نظر آسیب پذیری لرزه ای دارای شرایط متفاوتی در سطح محدوده شهری است. ازاین رو، شناسایی و پهنه بندی فضایی آسیب پذیری می تواند در برنامه ریزی کاهش خطر و مدیریت بحران موثر باشد. پژوهش حاضر با هدف ارزیابی و پهنه بندی آسیب پذیری شهر ایذه در برابر زمین لرزه انجام شده است. روش پژوهش: پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر روش، توصیفی–تحلیلی و مبتنی بر تحلیل های مکانی است. برای ارزیابی آسیب پذیری، شش معیار شامل فاصله از گسل، لیتولوژی، شیب، کاربری اراضی، فاصله از فضاهای باز و فاصله از جاده های اصلی انتخاب شد. داده های مکانی شامل مدل رقومی ارتفاع ۳۰ متری  SRTM، نقشه زمین شناسی و لایه های رقومی محدوده شهری بود. معیارها پس از آماده سازی، با استفاده از منطق فازی در محیط ArcGIS  استانداردسازی شدند. سپس وزن معیارها با روش تحلیل شبکه ای (ANP) تعیین و در نهایت لایه های وزن دهی شده با استفاده از عملگر گامای فازی با مقدار ۰.۷ تلفیق شدند. یافته ها: نتایج نشان داد آسیب پذیری لرزه ای در شهر ایذه دارای توزیع فضایی ناهمگون است. بر اساس نقشه نهایی، ۹/۱ کیلومترمربع (۶/۱۳ درصد) از محدوده شهری در طبقه آسیب پذیری خیلی زیاد و ۸/۴ کیلومترمربع (۳/۳۴ درصد) در طبقه آسیب پذیری زیاد قرار دارد. همچنین ۷/۰ کیلومترمربع (۵ درصد) دارای آسیب پذیری متوسط، ۳/۱ کیلومترمربع (۳/۹ درصد) آسیب پذیری کم و ۳/۵ کیلومترمربع (۹/۳۷ درصد) آسیب پذیری خیلی کم است. نتایج تحلیل معیارها نشان داد نزدیکی به گسل اصلی زاگرس مهم ترین عامل موثر بر آسیب پذیری لرزه ای شهر است. همچنین بخش های مرکزی شهر به دلیل شرایط کاربری، فاصله از فضاهای باز و وضعیت دسترسی به جاده های اصلی، آسیب پذیری بیشتری دارند. نتیجه گیری: نتایج بیانگر آن است که آسیب پذیری لرزه ای شهر ایذه حاصل برهم کنش عوامل زمین ساختی، محیطی و فضایی است. قرارگیری بخش قابل توجهی از شهر در طبقات آسیب پذیری زیاد و خیلی زیاد، ضرورت توجه به ملاحظات لرزه ای در برنامه ریزی شهری را نشان می دهد. تلفیق GIS، منطق فازی و ANP می تواند روشی کارآمد برای شناسایی پهنه های آسیب پذیر و پشتیبانی از تصمیم گیری فضایی باشد. کنترل توسعه در پهنه های پرخطر، تقویت فضاهای باز و توجه به شرایط زمین شناختی در برنامه ریزی شهری می تواند به کاهش آسیب پذیری شهر ایذه کمک کند.

کلیدواژه ها:

Urban vulnerability ، Earthquake ، Fuzzy logic ، Analytic Network Process (ANP) ، Izeh City. ، آسیب پذیری شهری ، زمین لرزه ، منطق فازی ، تحلیل شبکه ای ، شهر ایذه.