حق نظارت عمومی بر قدرت؛ بازسازی یک حق بنیادین مغفول و تاثیر آن بر کارآمدی نظام بازرسی در ایران

زمینه و هدف: نظام حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران واجد ظرفیت های قابل توجهی برای تحقق نظارت بر قدرت عمومی است، اما در عمل، نظارت عمومی عمدتا در چارچوب سازوکارهای اداری و نهادی محدود شده و جایگاه آن به عنوان یک حق بنیادین کمتر مورد توجه قرار گرفته است. این وضعیت موجب شکل گیری شکافی میان مبانی هنجاری قانون اساسی و کارکرد واقعی نظام بازرسی شده و کارآمدی نظارت را با چالش مواجه ساخته است. هدف این پژوهش، بازسازی تحلیلی حق نظارت عمومی بر قدرت با تکیه بر مبانی اسلامی و اصول قانون اساسی ، و بررسی تاثیر این بازسازی بر ارتقای کارآمدی نظام بازرسی در ایران است.روش شناسی: پژوهش حاضر از حیث ماهیت، توصیفی– تحلیلی و از حیث هدف، کاربردی بوده و با رویکردی اصلاحی و انتقادی انجام شده است. داده ها به روش کتابخانه ای و اسنادی گردآوری شده و تحلیل آن ها بر مبنای مطالعه متون فقهی، اصول قانون اساسی ، قوانین عادی مرتبط و بهره گیری از نظریه های معاصر حقوق عمومی و حکمرانی نظارتی صورت گرفته است.یافته های پژوهش: یافته ها نشان می دهد که فقدان شناسایی صریح حق نظارت عمومی به عنوان یک حق قابل استناد حقوقی، منجر به تقلیل نقش مردم و غلبه الگوی نظارت متمرکز و پسینی شده است.همچنین، حذف مردم از جایگاه ذی حق نظارت، یکی از عوامل اصلی کاهش کارآمدی و افزایش هزینه های نظارت نهادی تلقی می شود.نتیجه گیری: بازشناسی و نهادمندسازی حق نظارت عمومی، در چارچوب مبانی اسلامی و قانون اساسی ، می تواند به تقویت مشروعیت و کارآمدی نظام بازرسی بینجامد و نظارت بر قدرت را از وضعیتی واکنشی به الگویی پیشگیرانه و پایدار ارتقا دهد.

کلیدواژه ها:

مبانی اسلامی نظارت ، کارآمدی نهادی ، حق بر نظارت عمومی ، حقوق اساسی ایران ، نظام بازرسی ، پاسخ گویی و شفافیت