<span dir="RTL" lang="FA">بازخوانی مولفه<span lang="FA">‎<span dir="RTL">های ریخت‎<span dir="RTL">شناسی فضای شهری به <span dir="RTL" lang="FA">منظور دستیابی به روش تحلیلی جهت همگرایی سازمان فضایی، کالبدی و عملکردی محله<span lang="FA">‎<span dir="RTL">های شهر قزوین

ریخت‎شناسی شهری از اواخر قرن نوزدهم تاکنون از مطالعه صرف فرم کالبدی شهر به بررسی روابط میان ساختار فضایی، فعالیت‎های انسانی و فرایندهای تحول شهری گسترش یافته است. با وجود گسترش مطالعات ریخت‎شناسی در ایران طی دو دهه اخیر، بسیاری از پژوهش‎ها به تحلیل‎های تک‎بعدی کالبدی یا فضایی محدود می‎ماند و کمتر به ارزیابی هم‎زمان این ابعاد در مقیاس محله می‎پردازد. در پاسخ به این خلا، پژوهش حاضر با هدف تبیین میزان همگرایی میان سازمان فضایی، ساخت کالبدی و نظام عملکردی در محله‎های شهر قزوین انجام می‎شود. بدین منظور، یک مدل مفهومی سه‎بعدی طراحی شد که ابعاد کالبدی، فضایی و عملکردی را در چارچوبی تلفیقی بررسی می‎کند. در این پژوهش، شاخص‎های پیکربندی فضایی با بهره‎گیری از روش نحو فضا (Space Syntax) و تحلیل‎های تصمیم‎گیری چندمعیاره با استفاده از مدل (AHP) انجام می‎شود. براین‎اساس، شاخص‎های فضایی شامل هم‎پیوندی، عمق، اتصال‎پذیری و انتخاب محاسبه و در کنار شاخص‎های کالبدی و عملکردی بر اساس نظر خبرگان وزن‎دهی و کیفیت فضایی محله‎های شهر قزوین در محیط (GIS) ارزیابی و طبقه‎بندی می‎شود. نتایج نشان می‎دهد بیش از نیمی از محله‎های شهر در طبقات «خوب» و «ممتاز» قرار دارند و از ساختار فضایی نسبتا خوانا، عمق متعادل، اختلاط عملکردی مناسب و کیفیت کالبدی پایدار برخوردارند. همچنین همبستگی میان شاخص‎های نحو فضا و نتایج مدل (AHP) بیانگر آن است که شاخص‎های کلان شبکه معابر، به‎ویژه هم‎پیوندی و عمق، نقش تعیین‎کننده‎تری در کیفیت عملکردی محله‎ها دارند، درحالی‎که شاخص‎های خردمقیاس حرکتی مانند اتصال و انتخاب تاثیر کمتری نشان می‎دهند. نوآوری اصلی پژوهش در ارائه چارچوبی تحلیلی و تلفیقی برای سنجش کمی همگرایی میان ابعاد کالبدی، فضایی و عملکردی محله‎ها شهری است؛ رویکردی که با عبور از مطالعات تک‎بعدی پیشین، امکان ارزیابی جامع کیفیت فضایی–عملکردی محله‎ها را فراهم کرده و چارچوبی کاربردی برای تحلیل ساختار شهری در سایر شهرهای ایران ارائه می‎دهد.

کلیدواژه ها:

ریخت شناسی شهری ، کیفیت محله ، نحو فضا ، همگرایی فضایی و کالبدی ، محله های شهر قزوین