<span lang="FA">ریشه<span dir="LTR" lang="FA">‎<span lang="FA">های تاریخی نابرابری فضایی در مشهد: تحلیل تبارشناسانه انتقادی تحولات کالبدی شهری، از آغاز تا دوره پهلوی

نابرابری فضایی در مشهد معاصر که به صورت تقسیم‎بندی «بالاشهر-پایین‎شهر» تجلی یافته، عموما به عوامل طبیعی، اجتماعی و اقتصادی نسبت داده می‎شود؛ اما شواهد تاریخی نشان می‎دهد که شهر مشهد در این زمینه ویژگی‎هایی دارد که این تبیین‎ها را ناکافی می‎سازد. این پژوهش با اتخاذ رویکرد تبارشناسانه فوکویی، ریشه‎های تاریخی این نابرابری را از منظر تحولات کالبدی شهری بررسی می‎کند. هدف اصلی، واکاوی گفتمان‎های قدرت موثر در توسعه مشهد از شهادت امام رضا(ع) تا دوره پهلوی و تحلیل نقش احداث خیابان در دوره صفوی به عنوان یکی از نقاط عطف اصلی این تحولات است. روش پژوهش مبتنی بر تبارشناسی پنج‎مرحله‎ای است و منابع شامل اسناد تاریخی، سفرنامه‎ها، نقشه‎ها و تصاویر دوره‎ای است. یافته‎ها پنج گفتمان اصلی را شناسایی می‎کند: ارادت و مصلحت (۲۰۳-۶۱۷ ه.ق)، گسست تیموری (سده ۸-۹ ه.ق)، تلاقی قدرت-مذهب صفوی-شاه‎عباسی (سده ۱۰-۱۱ ه.ق)، گریز به حاشیه نادری-قاجاری (سده ۱۲-۱۳ ه.ق) و تداوم نابرابری در مدرنیزاسیون تحمیلی پهلوی. برخلاف مطالعات کمی موجود درباره عدالت فضایی مشهد که به سنجش توزیع خدمات و شاخص‎های مسکن می‎پردازند، این پژوهش ریشه‎های گفتمانی-تاریخی نابرابری را آشکار می‎سازد. یافته‎ها نشان می‎دهد احداث خیابان توسط شاه‎عباس، الگوی توسعه را از شعاعی به خطی تبدیل کرده و مفهوم دوقطبی «بالاخیابان-پایین‎خیابان» را نهادینه ساخته است. این تقسیم‎بندی که در ابتدا توصیفی جغرافیایی بود، به تدریج بار اجتماعی-اقتصادی پیدا کرده و در دوره‎های بعد با گفتمان مدرنیزاسیون تثبیت و تشدید شده است. نتایج بیانگر آن است که انباشت تاریخی گفتمان‎های قدرت یکی از ریشه‎های کمتر دیده‎شده نابرابری فضایی فعلی است که در کنار سایر عوامل نیازمند توجه است.

کلیدواژه ها:

تبارشناسی فوکو ، نابرابری فضایی در مشهد ، خیابان تاریخی مشهد ، گفتمان قدرت در شهر