شهر برای چه کسی؟ تحلیل نابرابری جنسیتی در فضاهای عمومی شهری: مروری روایی- انتقادی

فضاهای عمومی شهری خنثی نیستند؛ بلکه بازتابی از ساختارهای قدرت و نابرابری‎اند که حضور، دسترسی و احساس امنیت زنان را محدود می‎کنند. این فضاها اغلب کورجنسیتی‎اند و با نادیده گرفتن تجربه زیسته زنان، تبعیض جنسیتی را بازتولید می‎نمایند. این پژوهش با هدف ارائه تصویری نظری تحلیلی از ادبیات موجود و استخراج ابعاد کلان نابرابری جنسیتی در فضاهای شهری، به منظور معرفی چارچوبی تحلیلی برای برنامه‎ریزی حساس به جنسیت و نشان دادن خلاهای نظری در کشورهای جنوب جهانی انجام شده است. در این راستا از رویکرد روایی انتقادی و روش تحلیل مضمون بهره گرفته شده است. بیست کتاب کلیدی و هشتاد مقاله مرتبط (۲۰۰۰ تا ۲۰۲۴) با استفاده از کدگذاری، نقشه‎سازی روند کلیدواژه‎ها و تحلیل شبکه‎های هم‎وقوعی بررسی شدند. یافته‎ها نشان می‎دهد نابرابری جنسیتی در فضای شهری در چهار بعد کلان دسته‎بندی می‎شود:۱. ساختاری و حقوقی، ۲. فضایی و کالبدی، ۳. امنیتی اجتماعی و ۴. فرهنگی هنجاری. این ابعاد به صورت لایه‎ای عمل می‎کنند: بعد امنیتی اجتماعی فوری‎ترین مانع حضور زنان، بعد فضایی کالبدی لایه واسط، و ابعاد ساختاری و فرهنگی زیربنای عمیق‎تر بازتولید نابرابری هستند. تمرکز پژوهشی قوی بر «ترس/ امنیت» و رشد نظری این حوزه از سال ۲۰۲۱ مشهود است، اما اکثریت تولید دانش متعلق به شمال جهانی است و مطالعات جنوب جهانی اندک‎اند. ازاین‎رو، توسعه چارچوب‎های بومی برای شناسایی و رفع تبعیض‎های جنسیتی، ضرورتی اساسی برای برنامه‎ریزی شهری عادلانه است. چارچوب چهاربعدی ارائه‎شده می‎تواند به عنوان ابزاری تحلیلی برای ارزیابی سیاست‎ها و طراحی‎های شهری در بستر ایران و سایر کشورهای جنوب جهانی به کار گرفته شود.

کلیدواژه ها:

نابرابری جنسیتی ، فضاهای عمومی شهری ، برنامه ریزی شهری حساس به جنسیت ، تحلیل روایی–انتقادی ، فمینیسم شهری