مقدمه: استان آذربایجان غربی با سطح زیر کشت دیم بالغ بر ۴۷۵ هزار هکتار، یکی از مهم ترین استان های دیم خیز کشور است. رواج کشت مداوم گندم، تنوع بسیار پایین محصولات زراعی دیم و نبود
الگوی کشت مناسب، از مهم ترین چالش های دیمزارهای این استان است. تداوم الگوی فعلی، می تواند پایداری تولید را با چالش جدی مواجه کند و این مسئله یکی از مهمترین دلایل شکل گیری طرح های بزرگی مانند جهش تولید در دیمزارها و نیز برنامه تولید بهینه ملی (الگوی کشت) محصولات زراعی کشور بوده است. اجرای الگوی بهینه کشت، به ویژه استفاده از حبوبات و لگوم های علوفه ای در تناوب زراعی، می تواند از طریق بهبود ساختار فیزیکی، شیمیایی و زیستی خاک، کاهش جمعیت آفات و بیماری ها و همچنین افزایش کارایی مصرف آب، پایداری تولید در سامانه های
زراعت دیم را به طور معنی داری ارتقا دهد. در اراضی دیم استان آذربایجان غربی با زمستان های طولانی و دوره رشد نسبتا کوتاه، هدف اصلی در طراحی تناوب زراعی، مدیریت ریسک کم آبی، سرما و در عین حال حفظ یا بهبود حاصل خیزی خاک است. در چنین شرایطی معمولا از الگوهای کشت ساده تر، مقاوم تر و کم ریسک تر استفاده می شود. با تحلیل مشکلات مذکور و ارائه راهکارهای عملیاتی در این مقاله تلاش شده است با بررسی چالش های موجود، به ظرفیت هایی
زراعت دیم منطقه و اقدامات و راهکارهای موثر برای اصلاح
الگوی کشت در دیمزارهای استان آذربایجان غربی پرداخته شود.روش شناسی پژوهش: در این مقاله، الگوی بهینه کشت با توجه به شرایط اقلیمی و خاک، پیامدهای تغییر اقلیم بر الگوی بارش و دما و نیز شرایط اقتصادی-اجتماعی بهره برداران مورد بررسی قرار گرفته است. بر این اساس با اتکا بر پژوهش های انجام شده و برنامه های موجود،
الگوی کشت عملیاتی (نوع محصولات قابل کشت، پراکنش مکانی آن ها و الزامات مدیریتی و نهاده های مورد نیاز) تبیین شد. الگوهای تناوبی غلات دیم (گندم/جو) با حبوبات (نخود/عدس)، غلات با لگوم های علوفه ای (ماشک، خلر و نخود علوفه ای) و غلات با دانه های روغنی (گلرنگ، بالنگوی شهری وکاملینا) به عنوان نمونه هایی از الگوهای ساده و کم ریسک در شرایط دیم استان آذربایجان غربی معرفی شدند.یافتههای پژوهش: کاهش تدریجی سطح زیرکشت گندم دیم همراه با افزایش تدریجی سطوح کشت محصولات تناوبی (جایگزین غلات) شامل نخود، عدس، گلرنگ و گیاهان علوفه ای یکساله در مقایسه برنامه های ابلاغی طی سه سال اخیر (۱۴۰۵-۱۴۰۲) به خوبی دیده می شود. بر همین اساس، به نقل از برنامه
الگوی کشت ملی در سال زراعی ۱۴۰۵-۱۴۰۴، افزایش قابل توجه در سطح کشت دانه های روغنی گلرنگ و کاملینا در دیمزارهای استان آذربایجان غربی پیش بینی شده است. این موضوع همسو با اهداف طرح پایداری تولید در دیمزارها (تداوم طرح جهش تولید در دیمزارها) بوده و در برنامه ابلاغی استان نیز منعکس شده است. تحقق تغییرات پایدار در
الگوی کشت و استقبال کشاورزان از الگوهای پیشنهادی، تا حد زیادی به نتایج ملموس در سطح عرصه های تولید و رعایت اصول فنی
زراعت دیم وابسته است. بر مبنای نتایج تحقیقات انجام شده در شرایط دیم، مهم ترین اولویت های فنی برای موفقیت اجرای
الگوی کشت عبارت اند از: استفاده از کشت مستقیم (بدون خاک ورزی) به عنوان گزینه اول و کم خاک ورزی به عنوان گزینه دوم در آماده سازی اراضی دیم؛ استفاده از ارقام جدید و اصلاح شده متناسب با شرایط اقلیمی استان؛ رعایت میزان بذر مصرفی و آرایش مناسب کاشت؛ مدیریت تاریخ کاشت با تاکید بر کشت پاییزه به جای کشت بهاره و انجام کشت پیش از وقوع بارندگی های موثر اوایل پاییز؛ مدیریت تلفیقی علف های هرز؛ تامین متعادل عناصر غذایی؛ و انتخاب
تناوب زراعی متناسب با ریسک و اقتصاد تولید. در مجموع، چنین نتیجه گیری می شود که کاهش شدت خاک ورزی، رعایت
تناوب زراعی و حفظ بقایای گیاهی به عنوان سه اصل مهم در کشاورزی حفاظتی، همراه با استفاده از ارقام اصلاح شده جدید با بسته های فنی توصیه شده می تواند گامی موثر در موفقیت اجرای برنامه
الگوی کشت بهینه در دیمزارهای استان آذربایجان غربی باشد.
