بررسی مقاله «رحمت» در دایره المعارف قرآن لیدن

پژوهش حاضر به نقد و تحلیل مدخل «رحمت» (Mercy)اثر دانیل سی. پترسون(Daniel C. Peterson) در دایره المعارف قرآن لیدن می پردازد. نویسنده این مدخل با گردآوری استعمالات قرآنی واژگان «رحمت»، «غفران» و «عفو» و بررسی مظاهر رحمت الهی، به تبیین نسبت رحمت و انسان پرداخته است؛ با این حال، مقاله با پیش فرضی سامان یافته که رحمت را عمدتا معادل بخشایش و چشم پوشی از مجازات می فهمد. در نتیجه، از معنای بنیادین قرآنی رحمت -یعنی ادراک نیاز مخلوق و احسان الهی نسبت به او- غفلت شده و تمایز آن با مفاهیمی چون عفو، غفران و توبه نادیده گرفته شده است. همچنین رحمت عام به مثابه فیض فراگیر الهی، که افعال اختیاری انسان نیز در گستره آن معنا می یابند، بررسی نشده و عدل الهی در تقابل با رحمت تلقی شده است. از این رو، نویسنده در تبیین اطلاق هم زمان صفات رحمت و غضب بر خداوند توفیق نیافته و درنهایت، با رویکردی متمایل به جبرگرایی، خداوند را حاکمی مطلق معرفی کرده است که رحمت را بر هر که بخواهد افاضه می کند. پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی-انتقادی و با رویکرد درون قرآنی، در جهت تبیین مراد قرآن از مفهوم«رحمت» و نیز رفع شبهاتی که ممکن است در مطالعه این مدخل در ذهن مخاطبان پدید آید سامان یافته است. در این راستا، جایگاه رحمت در نظام توحیدی قرآن تبیین می شود و نشان داده می شود که رحمت الهی نه امری صرفا عاطفی یا مجازاتی، بلکه فیضی دائم است که بر اساس نیاز و جریان احسان تحقق می یابد؛ چنان که فعل واحد الهی به اعتبارات گوناگون، متصف به رحمت، غضب، عدل و دیگر صفات فعلی می شود.

کلیدواژه ها:

دایره المعارف قرآن لیدن ، دنیل سی پترسون ، رحمت ، عفو ، غفران ، غضب ، مستشرقان