تحلیل بازتولید آیین قربانی در شعر دفاع مقدس: بازخوانی الگوهای ایرانی-اسلامی و فرهنگ شهادت

ادبیات به عنوان نهاد فرهنگی در سامان دهی حافظه جمعی و شکل دهی هویت های اجتماعی نقش محوری دارد؛ در شرایط بحران مانند جنگ، کارکرد روایت سازی و مشروع سازی آن تقویت می شود. هدف این پژوهش تبیین فرآیندها و سازکارهای نمادین بازتولید آیین قربانی در شعر شاعران شاخص دفاع مقدس است. مساله پژوهش این است که چگونه شعر دفاع مقدس الگوها و نمادهای قربانی را از طریق تلفیق اسطوره های ملی، آموزه های عرفانی و نشانه های دینی بازخوانی و بازمعنا می کند و این بازتولید چه تاثیراتی بر سرمایه نمادین، هویت جمعی و نظم ارزشی معاصر دارد؟ از طریق چه ساختارهای نمادین و روایی آیین قربانی در شعر دفاع مقدس به عنوان سازه ای هویتی–فرهنگی بازتولید و مشروعیت بخشی می شود؟ روش پژوهش تحلیل محتوای کیفی در چارچوب بازتولید فرهنگی برمبنای نمونه هایی از اشعار منتخب است. یافته ها نشان می دهد بازتولید آیین قربانی در سه محور رخ می دهد: ۱. هم آمیزی و بازآرایی اسطوره های ملی و روایت های دینی که مقاومت را طبیعی و آیینی می سازد؛ ۲. تبدیل آموزه های عرفان سنتی به «عرفان شهادتی عملی» که تجربه فردی فنا را به کنش جمعی فداکاری بدل می کند؛ ۳. پیوند روایی و نشانه ای با فرهنگ عاشورا و آیات قرآنی که مشروعیت دینی و سرمایه اخلاقی برای شهادت طلبی فراهم می آورد. این فرایندها به تغییر معانی، شکل گیری عادت واره های فرهنگی جدید و قدسی سازی رزمندگی می انجامند. نتیجتا شعر دفاع مقدس به عنوان سازه ای فرهنگی- اجتماعی، فرهنگ شهادت را به سرمایه نمادین و روان شناختی جمعی تبدیل کرده و بازتولید نظم سیاسی- ارزشی را تقویت می کند.

کلیدواژه ها:

آیین قربانی ، شعر دفاع مقدس ، فرهنگ عاشورا ، اسطوره ، عرفان ، شهادت