تحلیل قابلیت اعمال قواعد سبب و مباشر در تعیین مسئولیت مدنی غیرقراردادی ناشی از عملکرد زیان بار هوش مصنوعی در بستر قراردادهای هوشمند بر اساس حقوق ایران

گسترش سریع فناوری هوش مصنوعی و قراردادهای هوشمند بر بستر بلاکچین، چالش های نوینی را در حوزه مسئولیت مدنی غیرقراردادی (ضمان قهری) ایجاد کرده است. قراردادهای هوشمند به عنوان ابزارهای خوداجرا، هنگامی که با قابلیت های تصمیم گیری هوشمند هوش مصنوعی ترکیب می شوند، می توانند موجب ورود زیان های مالی و غیرمالی قابل توجهی به طرفین و اشخاص ثالث شوند. این امر پرسش های جدی در خصوص تعیین مسئول جبران خسارت مطرح می سازد.این پژوهش با روش تحلیلی-توصیفی و رویکرد تطبیقی، به بررسی قابلیت اعمال قواعد فقهی-حقوقی «سبب» و «مباشر» در تعیین مسئولیت مدنی غیرقراردادی (ضمان قهری) ناشی از عملکرد زیان بار هوش مصنوعی در بستر قراردادهای هوشمند، در چارچوب حقوق ایران می پردازد. پژوهش حاضر با تحلیل قوانین مدنی، منابع فقهی و رویکردهای تطبیقی، به دنبال پاسخ به این پرسش است که آیا قواعد سنتی سبب و مباشر قادر به انطباق با ماهیت نیمه خودمختار، غیرشفاف (Black Box) و پیچیده هوش مصنوعی هستند یا خیر.یافته های پژوهش نشان می دهد که هوش مصنوعی فاقد شخصیت حقوقی مستقل و اراده انسانی است و بنابراین نمی تواند به عنوان مباشر مستقیم مسئول شناخته شود. بر اساس قاعده تسبیب (ماده ۳۳۴ قانون مدنی) و اصول قانون مسئولیت مدنی مصوب ۱۳۳۹، مسئولیت غیرقراردادی عمدتا بر عهده توسعه دهندگان الگوریتم، مالکان، متصرفان و کاربران سیستم قرار می گیرد. با این حال، ویژگی هایی همچون خودمختاری نسبی، مشکل جعبه سیاه و تعدد عوامل سببیت، احراز رابطه سببیت و تقصیر را با دشواری های جدی مواجه کرده است.

کلیدواژه ها:

مسئولیت مدنی غیرقراردادی ، ضمان قهری ، هوش مصنوعی ، قرارداد هوشمند ، قاعده سبب و مباشر ، تسبیب ، حقوق ایران