تحلیل جنبه های نمایشی داستان رستم واسفندیار در هویت بخشی فرهنگی نوجوانان ایران، از منظر بوطیقای ارسطو

شاهنامه فردوسی، افزون بر جایگاه ادبی و حماسی خود، یکی از مهم‎ترین منابع انتقال ارزش‎های فرهنگی، اخلاقی و هویتی به نسل‎های مختلف ایرانی به شمار می‎رود. در میان داستان‎های این اثر، روایت رستم و اسفندیار به دلیل برخورداری از ساختاری منسجم، شخصیت‎های چندبعدی، گفت‎وگوهای دراماتیک، مضامین عمیق اخلاقی و ظرفیت‎های گسترده نمایشی، از برجسته‎ترین نمونه‎های تراژدی در ادبیات فارسی محسوب می‎شود. پژوهش حاضر با هدف بررسی نقش جنبه‎های نمایشی این داستان در فرایند هویت‎بخشی فرهنگی نوجوانان ایران و با تکیه بر نظریه تراژدی ارسطو انجام شده است. روش پژوهش توصیفی تحلیلی و مبتنی بر مطالعه کتابخانه‎ای است. داده‎ها با استفاده از منابع معتبر مربوط به شاهنامه، بوطیقای ارسطو و مطالعات حوزه ادبیات نمایشی گردآوری و بر اساس شش عنصر اصلی تراژدی، شامل پیرنگ، شخصیت، گفتار، اندیشه، موسیقی و منظر نمایشی، تحلیل شده‎اند. نتایج پژوهش نشان می‎دهد که داستان رستم و اسفندیار از تمامی عناصر بنیادین تراژدی برخوردار است و هر یک از این عناصر در انتقال مفاهیم فرهنگی و شکل‎گیری هویت نوجوانان نقشی موثر ایفا می‎کنند. پیرنگ منسجم و مبتنی بر روابط علت و معلولی، مخاطب را با پیامدهای تصمیم‎گیری‎های اخلاقی آشنا می‎سازد و زمینه همذات‎پنداری با شخصیت‎ها را فراهم می‎کند. شخصیت‎های رستم و اسفندیار با برخورداری از ابعاد انسانی، اخلاقی و روان‎شناختی، نوجوان را با مفاهیمی همچون مسئولیت، آزادگی، وفاداری، عدالت و تعهد روبه‎رو می‎کنند. گفت‎وگوهای اثر علاوه‎بر ایجاد کشمکش دراماتیک، در انتقال میراث زبانی و ارزش‎های فرهنگی نقش اساسی دارند. همچنین مضامینی چون تقابل قدرت و اخلاق، تعارض وظیفه و آزادی، سرنوشت و اختیار، مشروعیت سیاسی، هویت ملی و سنت پهلوانی، بستری برای پرورش تفکر انتقادی، خودآگاهی فرهنگی و مسئولیت اجتماعی نوجوانان فراهم می‎آورند. موسیقی حماسی شعر فردوسی و تصویرسازی‎های نمایشی روایت نیز بر تاثیر عاطفی و زیبایی‎شناختی اثر افزوده و امکان اقتباس آن را در قالب تئاتر، نقالی، نمایش عروسکی، فیلم، انیمیشن و سایر رسانه‎های نوین فراهم ساخته است. بر این اساس، می‎توان نتیجه گرفت که داستان رستم و اسفندیار صرفا روایتی حماسی یا تراژیک نیست، بلکه متنی فرهنگی، تربیتی و هویت‎ساز است که با بهره‎گیری از ظرفیت‎های نمایشی خود می‎تواند در آموزش ارزش‎های فرهنگی، تقویت هویت ملی، گسترش تفکر انتقادی و آشنایی نسل نوجوان با میراث ادبی و تاریخی ایران نقش موثری ایفا کند. ازاین‎رو، بهره‎گیری هدفمند از این روایت در برنامه‎های آموزشی، فرهنگی و هنری، زمینه‎ای مناسب برای تعمیق پیوند نوجوانان با فرهنگ و هویت ایرانی فراهم خواهد ساخت.

کلیدواژه ها:

رستم‎و‎اسفندیار ، شاهنامه فردوسی ، بوطیقای ارسطو ، تراژدی ، هویت فرهنگی ، نوجوانان ایران ، ادبیات نمایشی