معنای تجدد در اندیشه و آثار نمایشی گریگور یقیکیان بر اساس ایدئولوژی حزب سوسیال‎دموکرات هنچاکیان

موضوع این مقاله تبیین معنای مفهوم تجدد در اندیشه و آثار نمایشی گریگور یقیکیان بر مبنای ایدئولوژی سوسیال‎دموکراسی حزب هنچاکیان است. پرداختن به مفهوم تجدد و تبیین تفاسیر موجود از آن در تاریخ ادبیات نمایشی ایران از این رو اهمیت دارد که این مفهوم بنیاد به وجود آمدن ادبیات نمایشی در ایران بوده است؛ پس هرگونه تفسیری از تجدد در این قلمرو از هنر، تنها تفسیری از یک مفهوم نیست، بلکه تفسیری است از یک مفهوم ‎هستی‎بخش. گریگور یقیکیان که در سال ۱۲۸۹ خورشیدی به عنوان نماینده حزب سوسیال‎دموکرات هنچاکیان به ایران آمد، نخستین نمایشنامه‎نویسی بود که در تاریخ ادبیات نمایشی ایران ایدئولوژی سوسیالیستی و به ویژه سوسیال‎دموکراسی را _ به‎صورت منسجم و هدفمند _ وارد کرد و بر همین مبنا نیز به تفسیر مفهوم بنیادین تجدد در آثار نمایشی خود پرداخت. البته پیش از او نمایشنامه‎نویسانی از میرزا فتحعلی آخوندزاده تا میرزاده عشقی معنای تجدد را در آثار خود تفسیر کرده بودند؛ اما هیچ یک از آنان مانند یقیکیان مبنای تفسیر خود را ایدئولوژی سوسیال‎دموکراسی حزب هنچاکیان قرار نداده بودند و هدفشان آن نبود که همچون این نمایشنامه‎نویس، جوانان انقلابی ایران را با عقاید سوسیالیستی و دموکراتیک آشنا کنند. یقیکیان بر همین اساس در میانه سال‎های ۱۳۰۳ تا ۱۳۱۵ نمایشنامه نوشت و تئاتر را به عنوان آیینه عیب و نقص و محاسن و محامدنمای اخلاق انسانی و وسیله‎ای به جهت تهذیب اخلاق ایرانیان تعریف کرد. بنابراین برای فهمیدن نظر و عمل یقیکیان باید این قید را در نظر داشت که تمامی این تعاریف تنها در چارچوب ایدئولوژی سوسیال‎دموکراسی او و حزب متبوعش قابل تفسیر خواهند بود. اگر چنین فرضی درست باشد، پس باید برای پاسخ به این پرسش که مفهوم تجدد در آثار نمایشی یقیکیان چه معنایی دارد و چگونه تفسیر شده است، بر اندیشه سیاسی یقیکیان و به تبع آن میدان معنایی اندیشه سوسیالیستی او تمرکز شود؛ از همین‎رو علاوه‎بر آنکه روش این پژوهش توصیفی_تحلیلی خواهد بود، چارچوب نظری مقاله نیز به جای آنکه مبتنی بر نظریات یک نظریه‎پرداز باشد، مبتنی بر مفاد موجود در تاریخ و اسناد ایدئولوژی حزب سوسیال‎دموکرات هنچاکیان صورت‎بندی خواهد شد تا بتوان پیوستگی میان آثار سیاسی و نمایشی یقیکیان را بر اساس شواهد تاریخی آشکار کرد. از یافته‎های پژوهش آن است که تجدد در اندیشه و آثار نمایشی گریگور یقیکیان دلالت بر ایجاد تغییر در نظم بورژوایی حاکم بر سیاست و جامعه دارد؛ لازمه چنین امری ستیز با سرمایه‎داری به جهت استقرار برابری به سود حق اقوام، یا به تعبیر سوسیالیستی، ملل ایران است؛ این ایده که از عثمانی وارد ایران شده بود هدفش ایجاد فدرالیسم بود؛ به طوری که ابتدا افراد را به وابستگی‎های قومی فرو کاهد و سپس اقوام مختلف را از ملت واحد ایران جدا کند و سرانجام آنان را ذیل قانون و مجلس شورای ملی به عنوان یک ملت واحد و واجد حق برسازد.

کلیدواژه ها:

گریگور یقیکیان ، تجدد ، سوسیال‎دموکراسی ، حزب هنچاکیان ، عدالت ، بورژوازی