تغییرات فضایی _ زمانی و شناسایی مناطق بحرانی آلاینده دی اکسید گوگرد در دامنه جنوبی البرز مرکزی با استفاده از داده های ماهواره ای

دی اکسید گوگرد از آلاینده های جوی ناشی از احتراق سوخت های فسیلی در نیروگاه ها و صنایع است. این آلاینده در ناحیه صنعتی تهران–کرج–قزوین به طور قابل توجهی مشاهده می شود. این پژوهش با هدف تحلیل الگوی فضایی–زمانی SO₂ و شناسایی نواحی بحرانی، با تاکید بر نیروگاه ها و مراکز صنعتی، در دوره ۱۳۹۷–۱۴۰۱ انجام شد. برای استخراج ستون عمودی کل SO₂ از داده های سنجنده TROPOMI ماهواره Sentinel-۵P استفاده شد. پردازش در Google Earth Engine و تحلیل های فضایی در ArcGIS انجام گرفت. تغییرات سالانه، فصلی و ماهانه و میانگین پنج ساله بررسی و تحلیل لکه های داغ اجرا شد. نتایج نشان داد بیشترین غلظت SO₂ در مناطق صنعتی استان قزوین، نواحی جنوبی تهران و بخش هایی از شرق البرز متمرکز است. تحلیل لکه های داغ، خوشه بندی معنادار آلودگی را در محور صنعتی تهران–قزوین نشان داد که استقرار شهرک های صنعتی، نیروگاه های حرارتی و تردد وسایل نقلیه باری موثر هستند. نواحی پیرامون نیروگاه هایی مانند شهید رجایی از کانون های آلودگی شناسایی شدند. در مقابل، نواحی مرتفع و شمالی به دلیل تهویه طبیعی مناسب تر و محدودیت منابع انتشار، غلظت کمتری داشتند. روند سالانه SO₂ طی دوره مطالعه افزایشی بود و در سال ۱۴۰۰ به بیشینه رسید. شاخص موران جهانی خودهمبستگی فضایی قوی و معناداری را تایید کرد که بیانگر خوشه ای بودن توزیع آلاینده و نقش منابع انتشار ثابت است. بیشترین غلظت در فصل سرد و به ویژه دی و بهمن مشاهده شد، درحالی که تیر و مرداد مقادیر پایین تری داشتند. نتایج نشان می دهد تمرکززدایی صنعتی، اصلاح الگوی سوخت و کنترل انتشار در مدیریت آلودگی SO₂ موثر است.

کلیدواژه ها:

تحلیل فضایی-زمانی ، دی اکسید گوگرد ، سنجش از دور ماهواره ای ، کیفیت هوا ، نقاط داغ آلودگی