صیرورت تکوین هویت ملی در ایران در دوران رضا شاه پهلوی

در دوران پهلوی اول ایران شاهد یکی از منسجم ترین و آگاهانه ترین تلاش ها برای بازسازی هویت ملی خود در قالب پروژه ای دولت محور و مدرن ساز بود. رضاشاه با الهام از الگوی دولت های مدرن اروپایی و با هدف ایجاد یک دولت مرکزی مقتدر، کوشید بنیان های هویت ملی ایران را از مبانی سنتی دینی و قومی به سوی بنیان های سرزمینی، تاریخی و فرهنگی تغییر دهد. سوال اصلی مقاله این گونه مطرح شده است که هویت ملی در ایران دوران پهلوی اول بر پایه چه مولفه های ایدئولوژیک و از طریق چه سازوکارهایی بازتعریف و مهندسی شد و پیامدهای فرهنگی و اجتماعی آن چه بود؟ که این فرضیه مطرح شده است که به نظر می رسد پروژه هویت ملی پهلوی اول، با تکیه بر ناسیونالیسم باستان گرا و حذف مولفه های دینی در جهت ساخت یک ملت مدرن، به دلیل ماهیت آمرانه و گسست از هویت فرهنگی زیسته جامعه، نتوانست به یک سنتز پایدار بدل شود و در نهایت، شکاف میان هویت رسمی و مردمی را تعمیق کرد. این پژوهش با تکیه بر رویکرد تاریخی تحلیلی، به واکاوی گفتمان ناسیونالیستی و ابزارهای فرهنگی دولت پهلوی می پردازد تا فرایند دیالکتیکی تکوین و بازتعریف هویت ملی ایران را در این مقطع تاریخی بازنمایی کند. یافته های مقاله نشان می دهد که صیرورت هویت ملی در دوران پهلوی اول بر سه مولفه ایدئولوژیک اصلی استوار بود: ناسیونالیسم باستان گرا با تاکید بر بازگشت به خویشتن آریایی، سکولاریسم سیاسی در حذف تدریجی نهاد دین از عرصه عمومی، و مدرنیسم آمرانه که تجدد را نه به عنوان روندی فرهنگی بلکه پروژه ای اجرایی می دید. در چارچوب این سیاست، ابزارهایی مانند نظام آموزشی نوین، ارتش سراسری، فرهنگستان زبان فارسی و پروژه های معماری و شهرسازی، به مثابه سازوکارهای مهندسی فرهنگی برای بازتولید هویت ملی واحد به کار

کلیدواژه ها:

صیرورت ، هویت ملی ، پهلوی اول ، دولت ، ایدئولوژی