تاثیر شیعه گری بر سیاست های منطقه ای ایران در عصر قاجار

پس از فروپاشی صفویه، هویت مذهبی شیعی کماکان ابزاری بنیادین برای تثبیت مشروعیت داخلی و گسترش نفوذ منطقه ای ایران در دوران قاجار باقی ماند. به قدرت رسیدن قاجارها، تقابل با دولت عثمانی را به عنوان بزرگ ترین قدرت سنی، اجتناب ناپذیر می کرد. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و تکیه بر منابع کتابخانه ای، انجام شده است و هدف از آن واکاوی مناسبات سیاسی و مذهبی قاجار با جوامع شیعی در قلمرو عثمانی و خلیج فارس می باشد. یافته ها نشان می دهد که دولت قاجار از سال ۱۷۹۵م تا جنگ جهانی اول، با حمایت از گروه های شیعی (جعفری، اسماعیلی، زیدی و…) در عراق، یمن، سوریه و لبنان، علاوه بر تقویت پیوندهای فراملی، از این جوامع به عنوان اهرم فشاری در رقابت های ژئوپلیتیک استفاده می کرد. این تعاملات در مناطقی چون نجد، احسا و بحرین، به شکل گیری شبکه های نفوذی منجر شد که توازن قدرت در مرزهای ایران را تحت تاثیر قرار داد. این پژوهش نشان می دهد که پیوندهای مذهبی میان ایران و جوامع شیعی منطقه از دوره صفویه شکل گرفت و در دوره قاجار به یکی از ابزارهای مهم سیاست منطقه ای ایران تبدیل شد. دولت قاجار با تکیه بر شبکه های مذهبی، علما و زیارت عتبات تلاش کرد نفوذ خود را در میان شیعیان گسترش دهد، اما رقابت سیاسی با دولت عثمانی، مداخلات قدرت های خارجی و ضعف ساختاری حکومت مانع از دستیابی کامل به این هدف شد. در نهایت، تحولات اوایل قرن بیستم و فروپاشی عثمانی، زمینه ورود این روابط به مرحله ای جدید را فراهم کرد.

کلیدواژه ها:

سلسله قاجار ، دولت عثمانی ، رقابت ، تشیع خلیج فارس ، خاورمیانه.