بررسی ستیز و سازش مشروطیت ایرانی با الگوهای انگلیسی، فرانسوی و روسیه دوگانه (تزاری–سوسیالیستی)

در قرون دوازدهم و سیزدهم هجری قمری / هجدهم و نوزدهم میلادی، ایران عصر قاجار به صحنه رقابت سه قدرت عمده اروپایی فرانسه، انگلستان و روسیه تبدیل شد. انگلستان پس از تجربه جمهوری اولیور کرامول و سپس استقرار مشروطه سلطنتی و انقلاب صنعتی، الگوی حکومت محدود و قانون محور را عرضه کرد. در سوی دیگر، فرانسه با انقلاب ۱۷۸۹ به نماد جمهوریت خواهی، ملت سازی و گفتمان آزادی در جهان تبدیل شد. روسیه نیز با نظام تزاری خود، از یک سو در مسیر مشروطه خواهی و تشکیل مجلس دوما قرار گرفت و از سوی دیگر با گسترش اندیشه های سوسیالیستی و کمونیستی مواجه شد؛ تفکراتی که در ایران نیز نفوذ یافت. هر یک از این سه قدرت تلاش داشتند با تکیه بر الگوی سیاسی خود، نفوذی فکری یا ساختاری در ایران ایجاد کنند؛ فرانسویان اندیشه جمهوریت را ترویج می کردند، انگلستان از مشروطه خواهی حمایت می نمود، و روسیه دوگانه، هم حامی و هم منتقد وضعیت موجود ایران بود. از این منظر، مشروطیت ایرانی را می توان در فرآیند ستیز، سازگاری و بازآفرینی میان اندیشه های مشروطه خواهانه بریتانیا، جمهوری خواهی فرانسوی و دوگانگی تزاری–سوسیالیستی روسی تبیین کرد. «در حقیقت، در تجربه ایران، مشروطه تنها به مثابه یک اصلاح سیاسی قابل فهم نیست. این پدیده را باید تلاشی آگاهانه برای بازسازی سیستم ایرانی و استمرار حیات آن در شرایط جهان مدرن دانست. »

کلیدواژه ها:

جمهوری خواهی فرانسوی ، مشروطه خواهی انگلیسی ، مشروطه ایرانی ، قاجاریه ، روسیه تزاری