تحلیلی بر مولفه های سیاسی، اجتماعی و فرهنگی حیات فکری محقق اردبیلی (مقدس اردبیلی)

احمد بن محمد اردبیلی (محقق اردبیلی)، مشهور به «مقدس اردبیلی» (متوفی ۹۹۳ قمری/۱۵۸۵ میلادی)، به عنوان فقیهی شیعی مستقل و منتقد در عصر صفوی پا به عرصه نهاد؛ زمانی که تشیع اثناعشری به عنوان دین رسمی ایران تثبیت شد. این پژوهش با بهره گیری از روش تاریخی-تحلیلی و تحلیل گفتمان آثار خود اردبیلی (مجمع الفائده، زبده البیان، حدیقه الشیعه) به همراه اسناد آرشیوی و وقف نامه ها، سه بعد حیات فکری او یعنی سیاسی، اجتماعی و فرهنگی را بررسی می کند. یافته های اصلی نشان می دهد که اردبیلی تفسیری محدود از «نیابت فقیه» ارائه داد و نظریه نیابت عامه که توسط محقق کرکی مطرح شده بود و حکومت صفوی را مشروع می ساخت، رد کرد. در نتیجه، او از پذیرش هرگونه منصب دولتی سرباز زد، سیاست های مالیاتی شاه را نقد کرد و الگوی «عالم غیرحاکم اما منتقد» را بنیان نهاد. در عرصه اجتماعی، او به شدت با تصوف صفوی مخالفت کرد – نه صرفا از نظر عقیدتی، بلکه بر سر کنترل موقوفات گسترده و هویت مذهبی. در عرصه فرهنگی، او روشی نوین در اجتهاد پایه گذاری کرد که مبتنی بر نقد جسورانه میراث فقهی، تکیه بی سابقه بر دلایل عقلی، قرآن محوری و توجه به مصالح عمومی بود. او شاگردان برجسته ای (مانند صاحب معالم و صاحب مدارک) تربیت کرد و روش او بعدها اصولیان را در برابر اخباریان توانمند ساخت و بر فقه سیاسی معاصر از جمله دیدگاه های امام خمینی تاثیر گذاشت. این پژوهش نتیجه می گیرد که محقق اردبیلی الگویی ماندگار از استقلال نهاد دین از حکومت را به نمایش می گذارد و نشان می دهد که چگونه یک فقیه می تواند بدون در دست گرفتن قدرت سیاسی، نقش نظارتی، انتقادی و هدایت گرایانه ایفا کند.

کلیدواژه ها:

مقدس اردبیلی ، صفویه ، فقه سیاسی ، نیابت فقیه ، حدیقه الشیعه ، نقد تصوف