گونه شناسی روایات شرح الحدیثی

بخشی از ابهام ها و برداشت های ناصواب از احادیث، ناشی از بی توجهی به روایاتی است که خود، شارح اخبارند. این حوزه که می توان آن را «شرح الاخبار بالاخبار» نامید، با وجود نقش تعیین کننده اش در فهم مراد معصومان(ع)، تاکنون فاقد مطالعه ای مستقل، سامان مند و گونه شناسانه بوده است. فقدان این پژوهش بنیادی، موجب شده ساختار و کارکرد این دسته روایات ناشناخته ماند. پژوهش حاضر با روش کتابخانه ای و تحلیل توصیفی، نشان می دهد، احادیث اهل بیت(ع) در موارد بسیاری ظرفیت تبیین اجزای دیگر همان حدیث یا سایر روایات را دارند. بر این اساس، دو دسته کلان از روایات شارح قابل تشخیص اند: نخست، روایاتی که به ایضاح واژگانی (مفردات) خود، یا اخبار دیگر می پردازند؛ و دوم، روایاتی که به تبیین محتوای (عبارات) خود، یا دیگر احادیث پرداخته اند. تحلیل داده ها نشان می دهد که این دو دسته حداقل با یازده شاخصه قابل بازشناسی اند؛ چهار گونه ایضاح مستقیم، چهار گونه ایضاح بدل، و سه گونه تبیین باورهای رایج حدیثی در جامعه. از آنجا که این شاخصه ها بر دلالت تطابقی استوارند، از اختلاف پذیری های تفسیری مصون اند. یافته ها بیانگر آن است که گونه شناسی نظام مند این روایات، نه تنها فهم دقیق تر معارف حدیثی را ممکن می سازد، بلکه در کاهش و رفع ابهام های تاریخی اعتقادی و فراهم سازی بستری روشن برای تحلیل های میان رشته ای نقش آفرین باشد.

کلیدواژه ها:

شرح الحدیث ، گونه شناسی ، روایات شرح الحدیثی ، معانی الاخبار