ارزیابی تاثیر احیای مراتع بر پوشش گیاهی با استفاده از شاخص های سنجش ازدور (مطالعه موردی: کیاسر، ساری)

سابقه و هدف: مدیریت اصولی مراتع، یکی از عوامل کلیدی در پایداری اکوسیستم های مرتعی و حفظ پوشش گیاهی به شمار می آید. در سال های اخیر، تغییرات اقلیمی، بهره برداری بی رویه و مدیریت نادرست سبب کاهش کمی و کیفی پوشش گیاهی در بسیاری از مراتع کشور شده است. از سوی دیگر، با توجه به وسعت زیاد مراتع و محدودیت های زمانی و مالی پایش میدانی، استفاده از فناوری سنجش ازدور (RS) به عنوان روشی موثر، دقیق و کم هزینه در پایش وضعیت پوشش گیاهی و ارزیابی اثرات تیمارهای مدیریتی مورد توجه قرار گرفته است. این پژوهش با هدف بررسی اثرات تیمارهای مدیریتی مختلف بر شاخص های پوشش گیاهی با استفاده از تصاویر ماهواره ای انجام شده است.مواد و روش ها: برای انجام این مطالعه، سه تیمار مدیریتی شامل قرق همراه با عملیات اصلاحی، قرق بدون عملیات اصلاحی و چرای آزاد دام در مراتع منطقه چهاردانگه استان مازندران انتخاب شدند. داده های مورد نیاز از تصاویر ماهواره ای سنتینل-۲ طی سال های ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۴ و به صورت ماهانه استخراج شد. شاخص های مورد بررسی شامل NDVI، GNDVI، SAVI، MSAVI، EVI، LAI و ARVI بودند که از طریق بستر سامانه Google Earth Engine استخراج گردید. با توجه به سه سایت و دوره زمانی شش ساله (۷۲ ماه)، درمجموع ۲۱۶ نمونه داده تهیه شد. جهت تحلیل و مقایسه شاخص های پوشش گیاهی در تیمارهای مختلف، از آزمون آماری تجزیه واریانس یک طرفه (One-way ANOVA) استفاده گردید.نتایج و بحث: نتایج حاصل از تحلیل آماری شاخص های پوشش گیاهی نشان داد که بین تیمارهای مدیریتی مختلف، اختلاف معنی داری در اغلب شاخص ها وجود دارد (p<۰.۰۵). تیمار چرای آزاد دام، به طور مشخص، کمترین مقادیر شاخص های پوشش گیاهی را در مقایسه با دو تیمار دیگر نشان داد. در مقابل، تیمار قرق همراه با عملیات اصلاحی، بیشترین مقادیر شاخص ها را به خود اختصاص داد. شاخص SAVI که برای ارزیابی پوشش گیاهی در مناطق خشک و نیمه خشک طراحی شده است، در این تیمار به بیشترین مقدار خود یعنی ۱۹/۰ رسید. شاخص های NDVI و EVI نیز در تیمار قرق با عملیات اصلاحی نسبت به تیمارهای دیگر مقادیر بالاتری را نشان دادند که بیانگر تراکم و سلامت بیشتر پوشش گیاهی در این شرایط است. نتایج شاخص LAI نیز از افزایش سطح برگ ها در تیمارهای قرق نسبت به تیمار چرای آزاد حکایت داشت. این نتایج نشان دهنده تاثیر مثبت و معنادار مدیریت حفاظتی و اقدامات اصلاحی بر بهبود پوشش گیاهی مراتع بوده و نقش کلیدی اعمال این تیمارها را در فرآیند احیا و بازسازی اکوسیستم های مرتعی تایید می کند.نتیجه گیری: در جمع بندی، می توان نتیجه گرفت که استفاده از تیمار قرق به همراه عملیات اصلاحی، در مقایسه با قرق صرف یا چرای آزاد، تاثیر قابل توجهی در بهبود شاخص های پوشش گیاهی دارد و می تواند به عنوان یک راهکار مدیریتی موثر جهت احیای مراتع تخریب شده توصیه شود. بهره گیری از ابزارهای سنجش ازدور نیز، امکان پایش مستمر و کم هزینه این تغییرات را فراهم می سازد. افزون بر این، نتایج این پژوهش می تواند به مدیران منابع طبیعی در اتخاذ تصمیمات مبتنی بر داده برای بهبود بهره برداری و حفاظت از مراتع کمک کند. پیشنهاد می شود در پژوهش های آینده، ارزیابی های بلندمدت تری با ترکیب داده های میدانی و مدل سازی اکولوژیکی صورت گیرد تا روند احیا با دقت بیشتری پایش و تحلیل شود.

کلیدواژه ها:

مدیریت مرتع ، شاخص های پوشش گیاهی ، قرق اصلاحی ، Sentinel-۲ ، گوگل ارث انجین