اثربخشی آموزش مرزهای زوجینی براساس منابع اسلامی بر تاب آوری خانواده و دلزدگی زناشویی

چکیده گستردهمقدمه و اهداف: خانواده به عنوان اصیل ترین نهاد اجتماعی، نقشی بی بدیل در تعالی فردی و اجتماعی انسان ایفا می کند؛ با این حال، تحولات سریع فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی چالش های فراوانی را در دهه های اخیر پیش روی این نهاد قرار داده است. از مهم ترین این مخاطرات، کاهش تاب آوری خانواده در مواجهه با تنش ها و بروز دلزدگی زناشویی است که می تواند به کاهش رضایت، افزایش تعارضات و حتی گسست کانون خانواده بینجامد. تاب آوری خانواده به عنوان ظرفیت سیستم خانواده برای بازیابی تعادل و عملکرد موثر پس از بحران ها تعریف می شود و دلزدگی زناشویی نیز سندرمی سه وجهی شامل فرسودگی هیجانی، مسخ شخصیت و کاهش احساس کارآمدی در رابطه است. در این میان، یکی از عوامل ساختاری تاثیرگذار بر این دو متغیر، نابهنجاری مرزهای خانواده، به ویژه مرزهای زیرمنظومه زوجینی است. مرزهای زوجینی خطوط فرضی ناشی از الگوهای رفتاری، قوانین و انتظارات هستند که زیرسیستم زوجی را از سایر زیرسیستم ها و محیط بیرون جدا می کنند و براساس نظریه ساختاری مینوچین، مرزهای روشن و بهنجار امکان صمیمیت همراه با حفظ خودمختاری را فراهم می آورند؛ درحالی که مرزهای منتشر یا صلب به ترتیب به درهم تنیدگی یا گسستگی هیجانی می انجامند. با توجه به نارسایی نظریه های غربی در تطابق با مبانی دینی جوامع مسلمان، الگوی اسلامی مرزهای زوجینی بر پایه چارچوب هنجاری فقهی و اخلاقی تبیین می شود که هدف غایی آن تعالی معنوی و تحقق وظایف الهی در خانواده است. با وجود تحقیقات پیشین درباره اثربخشی بسته های آموزشی مبتنی بر منابع اسلامی بر متغیرهای مختلف، تاکنون تاثیر همزمان این آموزش بر تاب آوری خانواده و دلزدگی زناشویی بررسی نشده است؛ از این رو پژوهش حاضر با هدف تعیین اثربخشی آموزش مرزهای زوجینی براساس منابع اسلامی بر تاب آوری خانواده و دلزدگی زناشویی در زنان متاهل شهر ایلام انجام شد.روش: پژوهش حاضر از نوع نیمه آزمایشی با طرح پیش آزمون پس آزمون با گروه کنترل غیرهمتا و مرحله پیگیری دوماهه بود. جامعه آماری شامل تمامی زنان متاهل ساکن شهر ایلام در سال ۱۴۰۴ بود که از میان آنها ۳۰ نفر با روش نمونه گیری در دسترس انتخاب و به صورت تصادفی در دو گروه آزمایش (۱۵ نفر) و کنترل (۱۵ نفر) جایگزین شدند. معیارهای ورود به پژوهش شامل گذشت حداقل یک سال از تاریخ ازدواج، عدم سابقه مراجعه به مراکز روان درمانی و مشاوره در شش ماه اخیر و تمایل آگاهانه به مشارکت بود و افراد دارای غیبت بیش از یک جلسه از تحلیل حذف شدند. گروه آزمایش، بسته آموزشی «تنظیم مرزهای زوجینی براساس منابع اسلامی» (خرمی، هوشیاری و تقییان، ۱۴۰۲) را در ده جلسه دوساعته دریافت کرد و گروه کنترل هیچ مداخله ای دریافت نکرد. ابزارهای گردآوری داده ها شامل پرسشنامه تاب آوری خانواده سیکبی (۲۰۰۵) با ۶۶ گویه و مقیاس دلزدگی زناشویی پاینز با بیست گویه بود که پایایی آنها در مطالعات داخلی تایید شده است. داده ها در سه مرحله پیش آزمون، پس آزمون و پیگیری جمع آوری و با استفاده از شاخص های توصیفی (میانگین، انحراف معیار) و آزمون تحلیل کوواریانس در نرم افزار SPSS نسخه ۲۸ تحلیل شد. پیش فرض های آماری شامل نرمال بودن توزیع (آزمون کلموگروف اسمیرنوف)، همگنی واریانس (آزمون لون) و همگنی شیب خطوط رگرسیون بررسی و تایید شدند.نتایج: یافته های توصیفی نشان داد که میانگین نمره تاب آوری خانواده در گروه آزمایش از ۷۱/۴ (انحراف معیار ۰۳/۱۴) در پیش آزمون به ۷۹/۸ (انحراف معیار ۷۹/۱۱) در پس آزمون افزایش معناداری یافت درحالی که گروه کنترل، تغییر محسوسی نشان نداد؛ همچنین میانگین نمره دلزدگی زناشویی در گروه آزمایش از ۴۱/۶۸ (انحراف معیار ۳۱/۱۶) در پیش آزمون به ۴۱/۴ (انحراف معیار ۰۳/۱۰) در پس آزمون کاهش یافت. نتایج آزمون تحلیل کوواریانس برای متغیر تاب آوری خانواده نشان داد که پس از حذف اثر پیش آزمون، تفاوت معناداری بین گروه ها در مرحله پس آزمون وجود دارد (۲۵/۹۷=F،  ۲۷= df، ۰۰۰/۰< P)؛ همچنین تحلیل کوواریانس برای متغیر دلزدگی زناشویی هم تفاوت معناداری را بین گروه ها نشان داد (۱۸/۱۱=F، ۲۷=df، ۰۰۰/۰< P). این اثرها در مرحله پیگیری دوماهه نیز پایدار ماند که گویای ماندگاری تاثیر مداخله آموزشی است؛ بدین ترتیب هر دو فرضیه فرعی پژوهش مبنی بر افزایش تاب آوری خانواده و کاهش دلزدگی زناشویی در گروه آزمایش تایید شد.بحث و نتیجه گیری: یافته های پژوهش نشان داد آموزش ساختاریافته مرزهای زوجینی مبتنی بر منابع اسلامی با شفاف سازی انتظارات متقابل، احترام به حریم شخصی و تقویت مهارت های ارتباطی، ظرفیت خانواده را برای سازگاری موثر با بحران ها و چالش های زندگی افزایش می دهد. این مداخله آموزشی با الهام از چارچوب هنجاری اسلام و مفاهیم بنیادینی چون سکینه، مودت و رحمت، انگیزه درونی زوجین برای پایبندی به مرزهای سالم را تقویت کرده، نظام اعتقادی قوی تری برای مدیریت استرس و حل تعارضات را فراهم می سازد. کاهش معنادار دلزدگی زناشویی نیز احتمالا ناشی از کاهش تعارضات نقشی، افزایش صمیمیت عاطفی، جلوگیری از درهم تنیدگی های غیرضروری و ایجاد فضای امن برای بیان نیازها و احساسات است. این نتایج با یافته های پژوهش های پیشین در زمینه اثربخشی بسته های آموزشی مبتنی بر منابع اسلامی هم راستا و موید کارآمدی الگوهای بومی و دینی در مداخلات خانواده درمانی است. از محدودیت های پژوهش حاضر می توان به استفاده از نمونه زنان متاهل شهر ایلام، روش نمونه گیری در دسترس و تعمیم ناپذیری نتایج به مردان یا فرهنگ های دیگر اشاره کرد. پیشنهاد می شود این بسته آموزشی در مراکز مشاوره خانواده، خانه های سلامت و برنامه های آموزش پیش از ازدواج به کار رود و پژوهش های آتی اثربخشی آن را در نمونه های مردانه، زوجین به صورت مشترک و با دوره های پیگیری طولانی تر بررسی کنند. نویسندگان مقاله هیچ گونه تعارض منافعی در مورد انجام و انتشار این پژوهش ندارند و از کلیه شرکت کنندگان و مراکز همکار در شهر ایلام که در فرایند جمع آوری داده ها مساعدت کردند، صمیمانه تقدیر و تشکر می کنند.

کلیدواژه ها:

مرزهای زوجینی ، تاب آوری خانواده ، دلزدگی زناشویی ، آموزش اسلامی ، زوجین ، سلامت روان