روش شناسی در روان شناسی اسلامی

چکیده گستردهمقدمه و اهداف: روش‎شناسی راهبرد کلان یا طرح کلی یا فرایند و برنامه‎ای است که هر محققی در مسیر انتخاب روش تحقیق خود اتخاذ می‎کند؛ به عبارت دیگر روش‎شناسی شامل اصول و معیارهایی است که یک پژوهش را مدیریت و راهبری می‎کند. روش‎شناسی هر علمی پیش‎فرض‎هایی دارد که مقدم بر مسیرهای ورود به واقعیت هستند و هر علمی، مبتنی بر معرفت‎شناسی و اصول موضوعه‎ای است که زیربنای نظری و تجربی هر حوزه‎ای از علم را مشخص می‎کند. یکی از جنبه‎های روش‎شناسی همان پارادایم یا چارچوب نظری است که پژوهشگر می‎خواهد مسئله خاصی را در ضمن آن حل کند؛ در واقع پارادایم نخستین گام در روش‎شناسی پژوهش است که یک نظام فکری برای پژوهشگر ایجاد می‎کند. در این نظام فکری، پیش‎فرض‎های اساسی شامل سوالات مهمی می‎شوند که باید پاسخ داده شوند، معماهایی که باید حل گردند و نیز فنون تحقیقاتی که باید به کار گرفته شوند. پس قبل از شروع به اصل پژوهش باید هدف پارادایمی پژوهشگر مشخص شود. در علوم انسانی معاصر، تاکنون دست‎کم سه رویکرد مهم به چشم می‎خورد: ۱. پارادایم اثبات‎گرایی؛ ۲. پارادایم تفسیری و ۳. پارادایم انتقادی. این سه پارادایم با ترسیم مسیر پژوهش‎های علمی و تعیین اهداف، چگونگی حرکت محقق را در مسیر پژوهش (روش آن) تعیین می‎کند. هر یک از پارادایم‎های سه‎گانه اثبات‎گرایی، ‎تفسیری و انتقادی از مبانی فلسفی عامی همچون مبانی هستی‎شناختی، الاهیاتی، معرفت‎شناختی، انسان‎شناختی و ارزش‎شناختی متاثر است. روان‎شناسی اسلامی به عنوان یک رویکرد در کنار دیگر رویکردهای روان‎شناسی معاصر متکی بر مبانی خود از پارادایم متفاوتی برخوردار خواهد بود. پژوهش حاضر درصدد است ضمن معرفی پارادایم آن به بیان چارچوب روشی این رویکرد بپردازد.روش پژوهش: این تحقیق درصدد توسعه مجموعه دانسته‎های موجود درباره اصول و قوانین علمی است؛ بنابراین پژوهش پیش‎رو به لحاظ هدف تحقیق در دسته پژوهش‎های بنیادی است و از نظر ماهیت روش در شمار پژوهش‎های «توصیفی‎  تحلیلی» قرار می‎گیرد، اما به لحاظ نحوه گردآوری اطلاعات، کتابخانه‎ای و اسنادی به شمار می‎رود. در این تحقیق، نخست با مراجعه به منابع معتبر در روش‎شناسی به توصیف و شناسایی انواع پارادایم‎های روشی در علوم انسانی پرداخته شد. پس از آن به صورت نظامدار ویژگی‎ها و اصول حاکم بر آنها مورد مطالعه، تجزیه و تحلیل قرار گرفت و سپس نتیجه‎گیری شد؛ بدین‎منظور پژوهشگر از طریق منابع معتبر روشی و با تکیه بر منابع اسلامی و روان‎شناختی به پارادایم مورد پذیرش و اصول حاکم بر آن در قلمرو رویکرد روان‎شناسی اسلامی به توصیف و تحلیل آن پرداخت.یافته‎های پژوهش: نتایج تحقیق نشان داد هیچ‎یک از پارادایم‎های سه‎گانه (اثبات‎گرایی، تفسیری و انتقادی) نمی‎تواند در رویکرد روان‎شناسی اسلامی مورد پذیرش قرار گیرد. پارادایم پذیرفته‎شده در این رویکرد «پارادایم واقع‎گرایی عقلانی» است. این رویکرد روش‎شناختی از جهان‎بینی اسلامی سرچشمه می‎گیرد. اسلام انسان را موجودی واقع‎طلب و همواره کنجکاو برای کشف واقع می‎داند. همه تکاپوهای علمی انسان برای کشف واقعیت‎ها بوده، و مبتنی بر فطرت حقیقت‎جوی اوست. پارادایم واقع‎گرایی عقلانی تابع اصول و قواعدی است که عبارتند از: ۱. بهره‎گیری از روش‎های مختلف به منظور کشف واقعیت‎های مورد مطالعه و نه انحصار در روشی خاص؛ ۲. بهره‎گیری از روش‎های کمی، کیفی و آمیخته به منظور پی‎بردن به تمام ابعاد وجودی انسان در مقابل انحصار در روش کمی، کیفی یا هر روش انحصاری دیگر و ۳. مرجعیت عقل در تثبیت همه روش‎ها و تایید نهایی یافته‎ها در روش‎های گوناگون.بحث و نتیجه‎گیری: پارادایم مختار در رویکرد روان‎شناسی اسلامی «پارادایم واقع‎گرایی عقلانی» است؛ زیرا این رویکرد در مسیر کشف واقعیت‎های بیرونی و شناخت قانونمندی‎های حاکم بر روان انسان است. از سوی دیگر با توجه به آنکه واقعیت‎های انسانی به چهار دسته حسی، عقلانی،  شهودی و وحیانی تقسیم می‎شوند، پژوهشگر درصدد کشف واقعیت در هر یک از این چهار عرصه برخواهد آمد. البته این پارادایم از اصولی پیروی می‎کند که عبارتند از: الف) بهره‎گیری از روش‎های مختلف: کثرت‎گرایی در روش، زمینه را برای شناسایی جزئیات روان‎شناختی انسان، چگونگی شکل‎گیری شخصیت، تغییرات کمی و کیفی و نیز ویژگی‎های هر یک از مراحل تحول انسان، بهتر فراهم می‎کند؛ به بیان دیگر رویکرد روان‎شناسی اسلامی در مسیر کشف واقعت‎های بیرونی و شناخت قانونمندی‎های حاکم بر روان انسان راه‎های فراوانی را به رسمیت می‎شناسد؛ ب) بهره‎گیری از روش‎های کمی و کیفی: با توجه به چالش‎ها و موانعی که در هر یک از دو روش کمی و کیفی، استفاده از روش تلفیقی کمی‎ کیفی در رویکرد اسلامی می‎تواند راهگشا باشد؛ ج) بهره‎گیری از مطالعات تجربی جهت محک‎زدن: گاهی مسئله مورد پژوهش یک مسئله‎ای است که تاکنون درباره آن یا هیچ پژوهشی صورت نگرفته و یا بسیار اندک است. در چنین مواردی نیز امکان پژوهش‎ به روش کمی عملا امکان‎پذیر نیست، بلکه نخست با روش کیفی مبنای نظری چنین مسئله‎هایی بررسی می‎شود که زمینه مطالعه آن در یک محیط عینی و خارجی فراهم شود تا بتوان با مطالعات تجربی آن مسئله را محک زد؛ د) با توجه به آنکه قوه و سازوکار روان‎شناختی‎ای که سره از ناسره را در عرصه‎های حسی، عقلانی، شهودی و وحیانی با قوه عقل تشخیص می‎دهد، این رویکرد را «واقع‎گرایی عقلانی» می‎نامند.واژگان کلیدی: روش‎شناسی، روان‎شناسی اسلامی، روش‎های تلفیقی، واقع‎گرایی عقلانی.

کلیدواژه ها:

روش‎شناسی ، روان‎شناسی اسلامی ، روش‎های تلفیقی ، واقع‎گرایی عقلانی