نقش میانجی ارزش های مذهبی و همجوشی شناختی در ارتباط بین طرحواره نقص/شرم و خودانتقادی در معلولین جسمی حرکتی

چکیده گسترده مقدمه و اهداف: معلولیت جسمی حرکتی به عنوان یکی از چالش های عمده سلامت و انزوا، نه تنها محدودیت های عملکردی ایجاد می کند بلکه با پیامدهای روانی گسترده ای مانند احساس شرم، طرد اجتماعی و ارزیابی های منفی از خود همراه است. این شرایط می تواند به شکل گیری و تشدید طرحواره های شناختی ناسازگاری مانند طرحواره نقص/شرم بینجامد. براساس نظریه یانگ (۱۹۹۹)، طرحواره نقص/شام یک الگوی شناختی هیجانی پایدار است که در آن فرد خود را ذاتا معیوب، بی ارزش و شرم آور می پندارد. این طرحواره نقش اساسی در ایجاد و تداوم خودانتقادی (فرایند درونی سرزنش گر و خصمانه نسبت به خود) دارد. خودانتقادی، خود به عنوان یک عامل خطر می تواند به همجوشی شناختی بینجامد؛ حالتی که در آن فرد افکار منفی خود را به عنوان بازنمایی دقیقی از واقعیت می پذیرد و قادر به فاصله گیری شناختی از آنها نیست. از سوی دیگر ارزش های مذهبی به عنوان یک منبع معنوی و حمایتی بالقوه می توانند در این چرخه معیوب، نقش تعدیل کننده یا محافظتی ایفا کنند؛ با این حال شدت خودانتقادی ممکن است به تضعیف این ارزش ها بینجامد. پژوهش های پیشین به طور جداگانه به روابط این متغیرها پرداخته اند، اما کمبود یک مدل جامع احساس می شد که تعامل زنجیره ای این سازه ها را در جمعیت آسیب پذیر معلولین جسمی حرکتی بررسی کند؛ بنابراین هدف اصلی پژوهش حاضر، بررسی نقش میانجی زنجیره ای همجوشی شناختی و ارزش های مذهبی در رابطه بین طرحواره نقص/شرم و خودانتقادی در افراد دارای معلولیت جسمی-حرکتی بود. روش: این پژوهش از نوع کاربردی و با طرح توصیفی همبستگی و به شیوه مدل سازی معادلات ساختاری (SEM) انجام شد. جامعه آماری پژوهش را کلیه افراد دارای معلولیت جسمی حرکتی تحت پوشش سازمان بهزیستی شهر مشهد در سال ۱۴۰۲ تشکیل می دادند. با استفاده از روش نمونه گیری در دسترس از میان ۳۵۰ نفر دعوت شده، درنهایت ۳۳۰ نفر که ملاک های ورود (مانند داشتن تاییدیه معلولیت، حداقل سواد ابتدائی و رضایت آگاهانه) را داشتند و پرسشنامه را به طور کامل تکمیل کرده بودند، وارد تحلیل شدند. میانگین سنی شرکت کنندگان ۳۲.۰۹ سال بود که ۶۷٪ مرد و ۳۳٪ زن بودند. ابزارهای گردآوری داده ها شامل پرسشنامه طرحواره های ناسازگار اولیه یانگ (YSQ) برای سنجش طرحواره نقص/شرم، مقیاس سطوح خودانتقادی (LOSC) برای سنجش خودانتقادی، پرسشنامه همجوشی شناختی (CFQ) برای سنجش همجوشی شناختی و پرسشنامه ارزش های مذهبی (RVS) برای سنجش ارزش های مذهبی بودند. روایی و پایایی هر یک از این ابزارها در مطالعات داخلی و خارجی تایید شده بود. پس از جمع آوری داده ها به صورت برخط و با رعایت اصول اخلاقی، داده ها با نرم افزارهای SPSS و AMOS نسخه ۲۳ مورد تحلیل قرار گرفتند. نخست آمار توصیفی و ماتریس همبستگی پیرسون محاسبه شد، سپس با استفاده از مدل سازی معادلات ساختاری، روابط مستقیم و غیرمستقیم بین متغیرها برازش گردید و نقش میانجی متغیرها با روش بوت استراپ (با ۵ هزار نمونه تکرار) آزمون شد. برازش مدل نهایی نیز با شاخص های GFI، CFI، NFI، IFI، AGFI و RMSEA ارزیابی شد. نتایج: یافته های همبستگی نشان داد که تمامی متغیرهای پژوهش با یکدیگر رابطه معناداری دارند؛ به طور خاص طرحواره نقص/شرم با خودانتقادی (۰۱/۰>p، ۶۲/۰= r) و همجوشی شناختی (۰۱/۰>p، ۶۳/۰= r) همبستگی مثبت و با ارزش های مذهبی (۰۱/۰>p، ۵۲/۰- = r) همبستگی منفی داشت. نتایج مدل معادلات ساختاری گویای برازش مطلوب مدل نهایی با داده ها بود (۰۵/۰=RMSEA، ۹۹/۰=CFI، ۰۹۷/۰=GFI، ۸۳/۱=X۲/df). بررسی مسیرهای مستقیم نشان داد که طرحواره نقص/شرم بر خودانتقادی (۰۰۱/=p، ۶۶/۰=β) و همجوشی شناختی (۰۰۱/=p، ۲۵/۰=β) اثر مستقیم مثبت و معنادار دارد. خودانتقادی بر همجوشی شناختی اثر مستقیم مثبت (۰۰۱/=p، ۳۴/۰=β)  و بر ارزش های مذهبی اثر مستقیم منفی و معنادار دارد (۰۰۱/=p، ۶۹/۰-=β). ارزش های مذهبی بر همجوشی شناختی اثر مستقیم منفی و معنادار نیز داشت (۰۰۱/=p، ۳۰/۰-=β). بررسی نقش میانجی با روش بوت استراپ نشان داد که خودانتقادی به طور معناداری رابطه بین طرحواره نقص/شرم و همجوشی شناختی را میانجی گری می کند (اثر غیرمستقیم ۰۰۱/=p، ۳۶/۰=β). ارزش های مذهبی به طور معناداری رابطه بین خودانتقادی و همجوشی شناختی را میانجی گری می کند (اثر غیرمستقیم ۰۰۱/=p، ۲۱/۰=β). این یافته ها بیانگر یک مدل زنجیره ای است: طرحواره نقص/شرم از راه افزایش خودانتقادی، همجوشی شناختی را افزایش می دهد. از طرف دیگر خودانتقادی بالا با تضعیف ارزش های مذهبی به طور غیرمستقیم به افزایش همجوشی شناختی می انجامد. بحث و نتیجه گیری: یافته های این پژوهش مدل مفهومی پیچیده ای را از تعامل سازه های شناختی، هیجانی و معنوی در افراد دارای معلولیت جسمی حرکتی تایید می کند. براساس نظریه طرحواره درمانی، طرحواره نقص/شرم به عنوان یک هسته مرکزی با ایجاد احساس شرم و بی ارزشی پایدار، زمینه را برای شکل گیری الگوهای شدید خودانتقادی فراهم می کند. خودانتقادی نیز نه تنها یک پیامد، بلکه یک عامل تقویت کننده است که با کاهش توانایی فرد در فاصله گیری از افکار منفی (افزایش همجوشی شناختی)، چرخه معیوب شناختی هیجانی را تشدید می کند. نقطه قوت و تمایز این پژوهش، وارد کردن ارزش های مذهبی به این مدل بود. یافته ها نشان داد که ارزش های مذهبی قوی می توانند به عنوان یک منبع معنوی، اثرهای منفی خودانتقادی بر همجوشی شناختی را کاهش دهند؛ با این حال خودانتقادی شدید می تواند خود به تضعیف این منبع محافظتی بینجامد. این دو سو بودن رابطه، اهمیت مداخلات یکپارچه را نشان می دهد. یافته های این پژوهش بر ضرورت به کارگیری رویکردهای درمانی تلفیقی مانند طرحواره درمانی) برای هدف گیری طرحواره های ناسازگار اولیه، درمان پذیرش و تعهد (برای کاهش همجوشی شناختی و افزایش انعطاف پذیری روانی) و تقویت معنویت و ارزش های مذهبی (به عنوان منبعی برای ایجاد معنا، خودپذیری و حمایت) در کار با افراد دارای معلولیت تاکید می کند. محدودیت هایی مانند مقطعی بودن طرح، استفاده از نمونه گیری در دسترس و تکمیل برخط پرسشنامه ها باید در تعمیم نتایج مدنظر قرار گیرند. پیشنهاد می شود مطالعات آینده با طراحی طولی و نمونه گیری تصادفی، نقش متغیرهای تعدیل کننده دیگری مانند حمایت اجتماعی و تاب آوری را نیز در این مدل بررسی کنند. تقدیر و تشکر: این مقاله برگرفته از پایان نامه کارشناسی ارشد نویسنده اول است. از تمامی شرکت کنندگان محترم در پژوهش که با صرف وقت و دقت، ما را در گردآوری داده ها یاری کردند، صمیمانه سپاسگزاری می شود؛ همچنین از همکاری سازمان بهزیستی شهر مشهد قدردانی می شود. تعارض منافع: نویسندگان مقاله اعلام می دارند که هیچ گونه تعارض منافع (مالی، علمی یا شخصی) در انجام و انتشار این پژوهش وجود ندارد.

کلیدواژه ها:

ارزش مذهبی ، همجوشی شناختی ، طرحواره نقص/شرم ، خودانتقادی ، معلولین جسمی حرکتی