مطالعه تطبیقی روند تحول گرایش به تفکر انتقادی در دانشجویان کارشناسی دانشگاه فرهنگیان (رشته‎ الهیات و مشاوره) و طلاب حوزه علمیه (سطح یک)

چکیده گسترده مقدمه و اهداف: تفکر انتقادی به عنوان مولفه‎ای کلیدی در یادگیری عمیق و تصمیم‎گیری مطرح می‎‎شود؛ ازاین‎رو آموزش تفکر انتقادی در جهان پیچیده امروزی از ضروریات است. فرهنگ‎لغت آکسفورد تفکر انتقادی را فرایند تحلیل اطلاعات برای تصمیم‎گیری منطقی درباره صحت یک باور می‎داند. انجمن فلسفه آمریکا با جمع‎بندی دیگر تعاریف و درنظر گرفتن دو مولفه «مهارت‎های شناختی» و «تمایلات عاطفی»، تعریفی جامع برای تفکر انتقادی ارائه کرده ‎است. تمایلات مثبت عاطفی یا گرایش نسبت به تفکر انتقادی، بخش حیاتی این نوع تفکر است و بدون آن، این تفکر رخ نداده یا پایین‎تر از سطح استاندارد نمود می‎یابد. گفتنی است شناخته‎شده‎ترین سنجه‎های گرایش به تفکر انتقادی تعهد، کمال و خلاقیت هستند؛ از سویی مفهوم تفکر انتقادی برای تعلیم و تربیت اسلامی غریب نیست، قرآن از چهارده قرن پیش این موضوع را بیان کرده است. بنابراین پرورش تفکر انتقادی در تعلیم و تربیت اسلامی در جهت نیل به اهداف غایی اسلام، نه‎تنها شامل مهارت‎های تحلیلی و ارزیابی منطقی است، بلکه در پرورش نگرش‎های معتدل اخلاقی و پرسشگری آگاهانه نیز نمود دارد؛ همچنین سند برنامه درسی ملی ایران نیز توجه به مولفه‎های تفکر انتقادی را مورد تاکید قرار می‎دهد و از سوی دیگر در نقشه جامع علمی کشور بر اهمیت تفکر انتقادی و مصادیقش تاکید شده است. با وجود این چارچوب‎های غنی، پژوهش‎های انجام‎شده نارسایی نظام آموزشی را در پرورش تفکر انتقادی در سطوح مختلف تحصیلی نشان می‎دهد. در همین راستا این پژوهش با هدف مقایسه گرایش به تفکر انتقادی بین دانشجویان رشته‎های آموزش الهیات و مشاوره دانشگاه فرهنگیان به عنوان یک دانشگاه حاکمیتی و ماموریت گرا و طلاب سطح یک حوزه علمیه انجام شد تا شکاف‎های آموزشی موجود را مشخص کند و زمینه‎ساز بهبودهای لازم شود. روش: این پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر جمع‎آوری داده‎ها کمی و از نوع توصیفی مقایسه‎ای است که داده‎های لازم به صورت پیمایشی مقطعی جمع‎آوری شد. این پژوهش سه جامعه آماری داشت: دانشجویان پسر سال‎های اول و آخر کارشناسی رشته‎های آموزش الهیات (۸۸ نفر) و مشاوره (۱۰۳ نفر) دانشگاه فرهنگیان مشهد و طلاب پایه‎های ۱، ۲ و ۴، ۵ (۷۵ نفر) سطح یک حوزه علمیه المهدی(عج) مشهد در شعبه ۱ و ۲ که از دیپلم وارد حوزه علمیه شده‎ بودند. از میان این ۲۶۶ نفر، نمونه‎ای به حجم ۱۸۹ نفر به روش در دسترس انتخاب شد و جنسیت به عنوان متغیر کنترل، ثابت در نظر گرفته ‎شد که تنها آقایان بررسی شدند. ابزار جمع‎آوری داده‎ها، پرسشنامه استاندارد ۳۳ سوالی گرایش به تفکر انتقادی ریکتس (CTDA) بود که از سه زیرمقیاس تعهد، کمال و خلاقیت تشکیل شده است. در ایران نخستین‎‎بار پاک‎مهر و همکاران (۱۳۹۲) این پرسشنامه را ترجمه و پس از تایید روایی صوری و محتوایی این پرسشنامه، آن را روی ۴۷۲ دانش‎آموز مقطع متوسطه در مشهد اجرا و اعتباریابی، و پایایی آن را به روش آلفای کرونباخ ۷۶/۰ گزارش کردند. در پژوهش حاضر نیز ضریب پایایی ابزار تحقیق با روش آلفای کرونباخ برای زیرمقیاس تعهد ۷۳/۰، کمال ۶۷/۰ و خلاقیت ۶۹/۰ به دست آمد. هفده پرسشنامه‎ مخدوش بود که از تحلیل خارج شد و درنهایت ۱۷۲ پرسشنامه با استفاده از نرم‎افزار SPSS (نسخه ۲۷) در سطح آمار توصیفی (میانگین و انحراف معیار) و استنباطی (تی تک‎ نمونه‎ای، تی مستقل، تحلیل واریانس یک‎راهه و آزمون تعقیبی توکی) تحلیل شدند. نتایج: یافته‎ها نشان داد میزان گرایش به تفکر انتقادی و همچنین میزان زیرمولفه‎های آن (تعهد، کمال، خلاقیت) هم در دانشجویان دو رشته آموزش الهیات و مشاوره و هم در طلاب، چه سال اولی و چه سال آخری (یعنی در شش گروه) بررسی شد که به‎صورت معنا‎داری بالاتر از ارزش آزمون (۹۹، ۳۹، ۲۷، ۳۳) بود و در حد متوسط نشان داده شد. تنها زیرمولفه‎ کمال (۲۸.۰۷) در دانشجویان سال آخری آموزش الهیات تفاوت معنا‎داری با ارزش آزمون (۲۷) نداشت که نشان از ضعف میزان نمره‎ کمال آنها نسبت به سایر نمرات است؛ همچنین مقایسه درون‎گروهی بین سال اولی‎ها با سال آخری‎های هر جامعه آماری نشان داد که برخلاف طلاب حوزه علمیه که میزان گرایش به تفکر انتقادی آنها بین پایه‎های ۱، ۲ با ۴، ۵ تفاوت معنا‎داری ندارد، اما میزان گرایش به تفکر انتقادی در دانشجویان رشته آموزش الهیات و مشاوره از سال اول به سال آخر به‎طور معناداری کاهش می‎یابد. این کاهش در زیرمولفه‎ تعهد دانشجویان سال آخر رشته مشاوره قابل توجه است. درنهایت مقایسه بین‎گروهی سال اولی‎های سه جامعه آماری نشان داد که بین میانگین دو زیرمولفه‎ تعهد و کمال آنها تفاوت معنا‎داری وجود ندارد، اما میانگین زیرمولفه‎ خلاقیت در طلاب پایه‎ها‎ی ۱ و ۲ حوزه علمیه، به‎طور محسوس و معنا‎داری کمتر از دانشجویان سال اولی رشته‎ آموزش الهیات است؛ همچنین مقایسه بین‎گروهی سال آخری‎های سه جامعه آماری نشان داد بین میانگین دو زیرمولفه‎ تعهد و خلاقیت آنها تفاوت معنا‎داری وجود ندارد، اما میانگین زیرمولفه‎ کمال در طلاب پایه‎‎های ۴ و ۵ حوزه علمیه بیشتر از دانشجویان سال آخری رشته‎ آموزش الهیات است. بحث و نتیجه‎گیری: هرچند بررسی‎ها نشان داده که سطح تفکر انتقادی در آموزش عالی ایران در طول بیش از دو دهه اخیر نه‎تنها بهبود نیافته است، بلکه ثبات نسبی در سطح پایین را نشان می‎دهد؛ اما محیط‎های آموزشی حوزه علمیه و دانشگاه ماموریت‎گرای فرهنگیان در پرورش ابعاد مختلف گرایش به تفکر انتقادی تفاوت‎هایی دارند و در برخی ابعاد، برنامه‎های آموزشی حوزه علمیه عملکرد بهتری داشته‎اند؛ زیرا ضعف سال‎های اول طلاب را در خلاقیت برطرف کرده و نیز در حیطه‎ کمال از دانشگاه فرهنگیان پیشی گرفته ‎است. این نتیجه می‎تواند حاصل تغییرات بنیادین حوزه علمیه در تاکید بر پژوهش محوری، اضافه شدن  دروس به‎روز، تقسیم سطوح عالی به دو گرایش عمومی و تخصصی، افزودن حوزه‎های دانشی شانزده‎گانه پرکاربرد باشد که در سالهای گذشته در قالب تحول برنامه درسی حوزه علمیه ایجاد شده و بنابر ارزشیابی‎های انجام شده منتهی به یادگیری، نتایج رفتاری و عملکردی نسبتا مطلوبی شده است. از سوی دیگر کاهش گرایش به تفکر انتقادی در سال‎های پایانی کارشناسی در دانشگاه فرهنگیان نشان‎دهنده ضعف سیستم آموزشی آنها در تداوم تقویت تفکر انتقادی است که می‎تواند ناشی از محتوای تکراری و غیرکاربردی دروس، روش تدریس نامناسب، تدریس موضوعات پراکنده و نامرتبط با درس، کلاس‎های فاقد خلاقیت و جذابیت و ‎مشارکت نکردن دانشجویان در بحث‎ها باشد که پژوهش‎ها موید آنهاست که این امر لزوم توجه بیشتر بر عقلانیت و تامل انسانی را می‎رساند؛ زیرا رویکرد تدریس سنتی  بر حل عملی مسئله یا رشد تفکر انتقادی تاکید نمی‎کند، بنابراین شایسته است که مسئولان دانشگاه فرهنگیان، یافته‎های این پژوهش را محل توجه و تامل قرار دهند و استفاده از راهبردهای فعال یادگیری و یادگیری متربی‎محور را پیگیر باشند که به دانشجویان کمک می‎کند تا در فرایند اکتشاف خود مشارکت فعال داشته باشند. تقدیر و تشکر: بدین‎وسیله از همکاری تمامی مدیران و کارکنان آموزشی دانشگاه فرهنگیان و حوزه علمیه المهدیf مشهد و البته دانشجویان و طلابی که در تکمیل پرسشنامه پژوهش مشارکت کردند، تشکر و قدردانی می‎شود. تعارض منافع: نویسندگان اعلام می‎کنند که این پژوهش حامی مالی نداشته است و در نتایج این پژوهش هیچ‎گونه تعارض منافعی وجود ندارد.

کلیدواژه ها:

تفکر انتقادی ، آزمون تفکر انتقادی ، تعهد ، کمال ، خلاقیت