طرحی از نظریه عاملیت و ساختار بر اساس معرفت شناسی رئالیستی علامه طباطبایی

مقدمه و اهداف: مسئله نسبت میان «عاملیت» و «ساختار» از بنیادی ترین مباحث نظری در علوم اجتماعی است و طیف گسترده ای از نظریه های جامعه شناختی، از رویکردهای ساختارگرایانه تا کنش گرایانه، کوشیده اند تبیین هایی متفاوت از این رابطه ارائه دهند. با این حال، بخش عمده این نظریه ها بر پیش فرض هایی معرفت شناختی و هستی شناختی استوارند که یا به طور ضمنی پذیرفته شده اند یا کمتر مورد واکاوی فلسفی قرار گرفته اند. از این رو، بازاندیشی در این مسئله از منظر یک دستگاه فلسفی منسجم می تواند افق های تازه ای برای فهم رابطه عاملیت و ساختار بگشاید.پژوهش حاضر با تکیه بر معرفت شناسی رئالیستی علامه طباطبایی و با هدف ارائه یک مدل نظری بدیل، به بررسی نسبت عاملیت و ساختار می پردازد. در این رویکرد، مسئله اصلی آن است که کنش انسانی چگونه در نسبت با واقعیت های اجتماعی شکل می گیرد و این واقعیت ها چه جایگاهی در تبیین کنش دارند. مقاله می کوشد نشان دهد که در چارچوب رئالیسم فلسفی علامه طباطبایی، نه می توان واقعیت اجتماعی را به طور کامل به کنش های فردی فروکاست و نه می توان کنش را به مثابه امری کاملا تعیین شده از سوی ساختارها تلقی کرد.هدف اصلی پژوهش، استخراج و صورت بندی مدلی نظری از رابطه عاملیت و ساختار است که مبتنی بر تحلیل هستی شناسی کنش ارادی، انواع واقعیت و نحوه شناخت آنها در اندیشه علامه طباطبایی باشد. در این چارچوب، مقاله در پی آن است که جایگاه واقعیت اجتماعی، نقش آن در شکل گیری کنش، و حدود تاثیرگذاری آن بر اراده انسانی را به صورت نظام مند روشن سازد.روش: این پژوهش از نوع مطالعات نظری و تحلیلی است و روش آن مبتنی بر تحلیل مفهومی و استنباط نظری از متون فلسفی است. داده های پژوهش نه از طریق گردآوری تجربی، بلکه از رهگذر مراجعه مستقیم به آثار علامه طباطبایی و بازخوانی دقیق مباحث معرفت شناختی و هستی شناختی ایشان به دست آمده است. در این مسیر، به ویژه مباحث مربوط به واقعیت، ادراک، کنش ارادی و مقدمات آن، به عنوان محورهای اصلی تحلیل انتخاب شده اند.روش کار بدین صورت است که ابتدا مبانی معرفت شناسی رئالیستی علامه طباطبایی، به ویژه تلقی ایشان از واقعیت و امکان شناخت آن، تبیین می شود. سپس، با تمرکز بر تحلیل هستی شناسی کنش ارادی، اجزای ادراکی و عاطفی کنش و نقش آنها در صدور فعل انسانی بررسی می گردد. در گام بعد، انواع واقعیت ها، به ویژه واقعیت های روانی و اجتماعی، از منظر این دستگاه فلسفی واکاوی می شوند. در نهایت، با تلفیق این مباحث، مدل نظری پژوهش استخراج می شود؛ مدلی که در آن، رابطه میان عاملیت انسانی و ساختارهای اجتماعی نه به صورت تقابل، بلکه به عنوان رابطه ای مبتنی بر تاثیرگذاری غیرتعیین کننده تبیین می گردد. این روش تحلیلی استنباطی امکان می دهد که بدون اتکا به مفروضات نظری رایج در جامعه شناسی مدرن، الگویی سازگار با مبانی فلسفی رئالیستی ارائه شود. همچنین به منظور قرارگیری مباحث مطرح شده در جایگاه امروزین علم جامعه شناسی، یافته های به دست آمده با برخی از نظریات مطرح این حوزه، مورد مقایسه قرار گرفته است.نتایج: نتایج پژوهش نشان می دهد که در چارچوب معرفت شناسی رئالیستی علامه طباطبایی، واقعیت اجتماعی واجد وجود واقعی است. با این حال، این واقعیت از سنخ واقعیات روانی است؛ با این تفاوت اساسی که قوام وجودی آن قائم به فرد نیست، بلکه به صورت جمعی تحقق می یابد. به بیان دیگر، واقعیت اجتماعی نه صرفا جمع جبری حالات روانی افراد، بلکه امری قائم بر جمع است که در برابر فرد، نوعی استقلال و مقاومت از خود نشان می دهد. همچنین در سطحی دیگر می توان گفت در دستگاه فکری علامه طباطبایی از واقعیت های خارجی دو مفهوم قابل انتزاع اند که عبارتند از وجود و ماهیت و اصالت در جهان خارج با وجود است. وجود بعضی از واقعیات فی نفسه است که به آن وجود مستقل گفته می شود و وجود بعضی امور، فی غیره است که آن را وجود رابط یا وجود ربطی گویند. بر این اساس پدیده های اجتماعی، وجود ربطی دارند. به این معنا که وجود و منشا اثر بودن آنها متکی به وجودهای دیگر است و بدون حضور آنها این وجود ربطی هم وجود نخواهد داشت. تامل در این معنا، درک عمیق تری از معنای جامعه و چیستی واقعیت های اجتماعی را حاصل خواهد کرد.از سوی دیگر، کنش ارادی انسانی در این دستگاه نظری، مبتنی بر مقدمات ادراکی و عاطفی است. این مقدمات تحت تاثیر انواع واقعیت ها، از جمله واقعیت های اجتماعی، شکل می گیرند. واقعیت اجتماعی می تواند بر ادراکات، انگیزش ها و گرایش های کنشگر اثر بگذارد، اما این اثرگذاری به معنای تعیین قطعی کنش نیست.براساس نتایج پژوهش، واقعیت های اجتماعی در نسبت با کنش، نقش علت معده یا عامل زمینه ساز و تسهیل گر را ایفا می کنند، نه علت تامه. بدین معنا که این واقعیت ها شرایط امکان یا تسهیل بروز کنش را فراهم می آورند، اما تصمیم نهایی و صدور کنش همچنان به فاعل مختار نسبت داده می شود. همچنین، کنش بیرونی خود به عنوان یک واقعیت فیزیکی، واجد آثار اجتماعی است و می تواند در بازتولید یا تغییر واقعیت های اجتماعی نقش ایفا کند.بحث و نتیجه گیری: یافته های پژوهش نشان می دهد که الگوی ارائه شده می تواند شکاف رایج میان نظریه های عاملیت محور و ساختار محور را تا حد زیادی تعدیل کند. در این مدل، نه عاملیت انسانی نادیده گرفته می شود و نه ساختارهای اجتماعی به عنوان اموری صرفا اعتباری یا ذهنی فروکاسته می شوند. به عبارتی معرفت شناسی رئالیستی علامه طباطبایی امکان آن را فراهم می آورد که واقعیت اجتماعی به عنوان امری واقعی و موثر به رسمیت شناخته شود، بی آنکه به جبرگرایی ساختاری منتهی گردد.این رویکرد، از حیث نظری، افقی متفاوت نسبت به بسیاری از نظریه های جامعه شناختی معاصر می گشاید؛ زیرا تاکید آن بر تحلیل فلسفی واقعیت و کنش، امکان بازسازی مفاهیم بنیادین علوم اجتماعی را فراهم می سازد. نتیجه مهم این است که کنش انسانی همواره در بستر واقعیت های اجتماعی شکل می گیرد، اما این بستر نقش تعیین کننده مطلق ندارد و اختیار و اراده فاعل همچنان محفوظ است. گرچه میزان تاثر آن از نحوه مواجهه با واقعیت بیرونی، شدت و ضعف آن، تغییر خواهد کرد.در جمع بندی می توان گفت مدل نظری استخراج شده، مبتنی بر معرفت شناسی رئالیستی، تبیینی میانه از رابطه عاملیت و ساختار ارائه می دهد که هم از فروکاست گرایی فردگرایانه و هم از جبرگرایی ساختاری فاصله می گیرد. این مدل می تواند به عنوان مبنایی نظری برای توسعه پژوهش های فلسفی و جامعه شناختی آینده مورد استفاده قرار گیرد و زمینه گفت وگوی عمیق تر میان دانش فلسفی فیلسوفان مسلمان و نظریه اجتماعی معاصر را فراهم آورد.

کلیدواژه ها:

رئالیستی ، علامه طباطبایی ، عاملیت ، ساختار ، واقعیت اجتماعی