تحلیل فلسفی سخن امیرالمومنین در نهج البلاغه: «التوحید ان لا تتوهمه» بر اساس مبانی حکمت متعالیه

در حکمت ۴۷۰ نهج البلاغه از امام علی(ع) درباره توحید سوال شده است و امام در پاسخی کوتاه و ژرف، با اشاره به عبارت (التوحید ان لا تتوهمه)، میان «توحید» و «به وهم نیاوردن خداوند»، این همانی برقرار کرده است. پژوهش حاضر با روش تحلیلی–توصیفی و با تکیه بر مبانی حکمت متعالیه، در صدد واکاوی این سخن موجز و گهربار است. یافته های تحقیق حاکی از آن است که این حدیث در پنج لایه تفسیری، به توحید رهنمون می گردد: نخست با نفی متعلق وهم؛ دوم با نفی هرگونه ادراک وهمی؛ سوم با نفی مطلق علم حصولی؛ چهارم با نفی مطلق ادراک، اعم از حصولی و حضوری و پنجم، با شناخت خدا با خدا، برای رهایی از بن بست هرگونه معرفت از راه غیر. این پژوهش در پرتو این تفسیر پنج لایه، به این دستاورد نائل می شود که راهیابی به توحید، حاصل یک فرآیند اشتدادی و تکاملی است و در حکمت صدرایی، توحید به تبع موحدین، یک حقیقت تشکیکی است و دارای درجات و مدارج فراوان است. در این مسیر، اثبات می شود که استدلال های نظری راهی به ساحت الهی ندارند؛ اما بااین وجود، مفید علم به وجود خداوند بوده و زمینه ساز سلوک عملی سالک هستند. در نهایت، این نوشتار نه تنها بر ظرفیت بی بدیل حکمت متعالیه در تبیین عمیق معارف اهل بیت(ع) تاکید می کند، بلکه پیوند مبانی عقلی و آموزه های وحیانی را به روشنی به تصویر می کشد.

کلیدواژه ها:

امام علی(ع) ، نهج البلاغه ، توحید ، وهم ، حکمت متعالیه