تبیین شکاف میان عادت الهی و فاعلیت انسان در پرتو ساحت های سه گانه جایگاه علیت نزد غزالی

این پژوهش پیوند میان ارکان اندیشه امام محمد غزالی را در سه ساحت خداشناسی، جهان شناسی و انسان شناسی واکاوی می کند تا مشخص شود که او چگونه نفی علیت در طبیعت را با اثبات نوعی ضرورت در ساختار جان آدمی پیوند می زند. غزالی در جهان شناسی، برای حفظ قدرت مطلق الهی، رابطه ضروری میان پدیده های مادی را نفی کرده و آن را تنها عادت الهی می نامد؛ اما در ساحت انسان شناسی، برای پی ریزی نظام اخلاقی، به لزوم وجود سلسله مراتب علی میان قوای نفس و نیات روی می آورد. در این منظومه، فرآیند خاطر (اندیشه خطورکننده) ، رغبت و اراده، زنجیره ای نظام مند است که در آن، معرفت به عنوان محرک نخستین، تغییرات هویتی انسان را رقم می زند. این پیوستگی در خداشناسی به غایت خود می رسد؛ چراکه تقرب به خداوند، تنها ازمسیر اصلاح این نظام درونی و صیقل دادن آینه دل ممکن است. نتیجه این مطالعه که با روش توصیفی–تحلیلی سامان یافته است، نشان می دهد که غزالی علیت را از جهان فیزیکی به جهان روان شناختی منتقل کرده است تا مسیر کمال معنوی، امری قاعده مند باقی بماند. درواقع، نفی علیت بیرونی برای صیانت از توحید افعالی، با اثبات ضرورت درونی برای تحقق معرفت الهی در تقابل نیست؛ بلکه این تفکیک ساحت ها، مانع از بروز تناقض در اندیشه او می شود.

کلیدواژه ها:

علیت ، عادت الهی ، فاعلیت انسان ، ضرورت درونی ، غزالی