بازخوانی انتقادی اندیشه میرزامهدی اصفهانی در نفی اعتبار عقل در شناخت متافیزیک: گذار از نقد ادله به تحلیل پیامدها

میرزا مهدی اصفهانی، بنیان گذار مکتب تفکیک، با ارائه نظامی معرفت شناختی بدیل، رویکردی متفاوت در فهم معارف دینی عرضه کرد. هسته اصلی این نظام، نفی اعتبار عقل فلسفی در حوزه متافیزیک و الهیات و تاکیدبر منابعی چون فطرت، علم نوری، عقل نوری و نصوص قطعی دینی است. اصفهانی با نقد بنیادین مفاهیم کلی، برهان عقلی و اصل علیت، تلاش نمود راهی برای صیانت از توحید ناب و تنزیه ذات الهی از هرگونه تشبیه و تحدید فراهم آورد. در این چارچوب، معرفت حقیقی نه ازطریق مفاهیم ذهنی و استدلال های فلسفی، بلکه به واسطه افاضه الهی و مواجهه بی واسطه با حقیقت حاصل می شود. مقاله حاضر، ضمن تبیین مبانی ایجابی این نظام، به بررسی کاستی ها و پیامدهای آن، ازجمله ابهام مفهومی در تعریف عقل و علم نوری، فقدان معیار سنجش و آزمون پذیری، تناقض درونی در جایگاه معرفت فطری و چالش خودارجاعی در نقد مفاهیم کلی می پردازد. همچنین نشان داده می شود که نفی حجیت عقل و قطع، نظام معرفتی اصفهانی را با دور منطقی مواجه ساخته و امکان توجیه عقلانی باور دینی اولیه را تضعیف می کند. در نهایت، پیامدهای اجتماعی این رویکرد، ازجمله انزوای معرفتی و تضعیف گفت وگوی بین ادیانی، مورد تحلیل قرار گرفته است. این پژوهش می کوشد از انسجام درونی و کارآمدی عملی این نظام معرفت شناختی، تصویری جامع ارائه دهد.

کلیدواژه ها:

میرزا مهدی اصفهانی ، مکتب تفکیک ، نفی اعتبار عقل ، معرفت شناسی دینی