سلامت معنوی در عصر هوش مصنوعی: بازاندیشی نظری در نسبت انسان، معنا و فناوری

زمینه و هدف: رشد شتابان فناوری های مبتنی بر هوش مصنوعی، پرسش های جدیدی درباره هویت، خودفهمی و وضعیت وجودی انسان در جهان معاصر پدید آورده است. در این میان، سلامت معنوی به عنوان یکی از ابعاد بنیادین حیات انسان با چالش های نظری تازه ای مواجه شده است؛ چرا که غالب الگوهای موجود، بر پیش فرض کنشگری بی واسطه و مستقل انسان استوارند و توان تبیین واسطه گری وجودی فناوری را ندارند. پژوهش حاضر با هدف بررسی نسبت میان سلامت معنوی و تحولات هوش مصنوعی بر اساس پارادایم اسلامی و ارائه چارچوبی نظری برای بازتعریف آن در زیست بوم الگوریتمی انجام شد. روش ها: این پژوهش با رویکرد نظری - مفهومی و با بهره گیری از روش تحلیل و بازاندیشی انتقادی انجام شده است. بدین منظور، مفاهیم مرتبط با سلامت معنوی در ادبیات اسلامی، انسان شناسی توحیدی و پیامدهای وجودی هوش مصنوعی مورد تحلیل و استنتاج مفهوم پژوهانه قرار گرفتند. یافته ها: یافته ها نشان داد که هوش مصنوعی فراتر از یک ابزار محاسباتی، از طریق میانجی گری در فرایندهای شناختی، ادراکی و تفسیری، موجب فرسایش «قوه تعقل» و تضعیف «ظرفیت تذکر» در انسان می گردد. مسئله محوری سلامت معنوی در عصر هوش مصنوعی، گذار از دستیابی صرف به احساس معنا، به حفظ «فاعلیت توحیدی» و مشارکت فعال انسان در ساحت حاکمیتی نفس است. بر این اساس، پژوهش حاضر دو مولفه «فرقان معنوی» (توانایی تمییز حقیقت از شبیه سازی های الگوریتمی) و «مراقبه و محاسبات دیجیتال» را به عنوان ارکان بازتعریف سلامت معنوی معرفی کرده و پدیده «برون سپاری وجودی» را به عنوان خطری بنیادین در مسخ عاملیت انسانی تبیین می سازد. نتیجه گیری: سلامت معنوی در عصر هوش مصنوعی نه به معنای مواجهه انفعالی یا نفی فناوری، بلکه به معنای بازپس گیری عاملیت، صیانت از فطرت و حرکت در مسیر حیات طیبه در مواجهه با ابزارهای هوشمند است. مهم ترین دستاورد نظری پژوهش حاضر، انتقال کانون بحث سلامت معنوی از «احساس معنا یا معناجویی روان شناختی» به «صیانت از کرامت، استقلال تفسیری و امانت الهی انسان» است؛ رویکردی که می تواند افق های نوی را در مطالعات میان رشته ای سلامت معنوی، انسان شناسی اسلامی و الهیات فناوری بگشاید.

کلیدواژه ها:

Spiritual Health ، Artificial Intelligence ، Tawhidic Agency ، Existential Offloading ، Hayat Tayyibah (Wholesome Life) ، Islamic Anthropology ، سلامت معنوی ، هوش مصنوعی ، فاعلیت توحیدی ، برون سپاری وجودی ، حیات طیبه ، انسان شناسی اسلامی