بررسی تطبیقی دیدگاه صدرالمتالهین و آیت الله مصباح درباره فاعلیت موجودات مادی

این پژوهش تلاش می کند تا با تحلیل و مقایسه دیدگاه های صدرالمتالهین و آیت الله مصباح، به این پرسش پاسخ دهد که آیا افعال موجودات مادی، صرفا معلول قوانین طبیعت هستند یا ریشه در اراده و قصد دارند؟ روشن است که علم برای ارادی بودن هرگونه فعلی، شرط لازم است. صدرالمتالهین سه رویکرد متفاوت در مورد علم موجودات مادی دارد: نفی علم، تساوق وجود و علم، و علم از طریق نفس مجرد. استاد مصباح موجود مادی را فاقد هرگونه حضور و علم می داند و صرفا براساس شواهد دینی و عرفانی معتقد است موجودات مادی دارای وجهه ای ملکوتی اند و از این طریق عالم اند. استاد مصباح و ظاهر برخی از تعابیر ملاصدرا، نشان می دهد که علم موجودات مادی با فاعلیت بالقصد ملازم است؛ اما باید توجه داشت که علم موجودات مادی از نوع علم حضوری و بسیار ضعیف است و از این رو حتی در صورت پذیرش علم برای موجودات مادی، نمی توان به سادگی فاعلیت بالقصد را به آنها نسبت داد، مگر آنکه تاثیر عوامل غیرمادی (مانند نفس) در شکل گیری رفتار موجودات مادی مورد توجه قرار گیرد که در این فرض نیز فاعلیت بالقصد حقیقتا از آن موجود مجرد است ولی آثار آن نظیر نایکنواختی طبیعت را می توان نتیجه گرفت.

کلیدواژه ها:

فاعلیت موجود مادی ، علم موجود مادی ، یکنواختی طبیعت ، مساوقت وجود با علم