بررسی کارکرد روایتگری عاشورا در رنج درمانی آیینی-اجتماعی جمعی شیعه با تکیه بر سیره بانوان بازمانده از واقعه عاشورا

هدف: پژوهش حاضر با هدف بررسی کارکرد روایت گری عاشورا در فرایند رنج درمانی آیینی-اجتماعی شیعه و ارائه پاسخی علمی به شبهه افکنان درون دینی و برون دینی انجام شده است. در این بررسی، ضمن توجه به ابعاد روان شناختی واقعه عاشورا، از جنبه های عرفانی، ولایی و الهیاتی آن نیز غفلت نشده است.روش پژوهش: این پژوهش با رویکردی میان رشته ای و به روش توصیفی-تحلیلی، با بهره گیری از منابع کتابخانه ای، آثار اندیشمندان نظریه روان زخم ادبی، همانند کتی کروث، جودیت هرمان و میخائیل بالایف، و تحلیل روایات شیعی انجام شده است.یافته ها: یافته های پژوهش نشان می دهد واقعه عاشورا، واقعه ای تروماتیک (روان رنج) در تاریخ اسلام است که ضمیر ناخودآگاه جمعی جامعه شیعه را درگیر کرده و مانند ترومای جمعی (روان رنج اجتماعی) و بین نسلی، در بستر تاریخ از نسلی به نسل دیگر انتقال یافته و به قوام هویت شیعه کمک کرده است. یکی از کارکردهای مراسم ذکر مصیبت امام حسین(ع) و اصحاب ایشان، که مورد تاکید ائمه شیعه(ع) نیز بوده است، روایتگری داستان عاشورا در قالب داستان گویی رنج درمانی آیینی-اجتماعی است. افراد درگیر این حادثه، به ویژه بانوان حاضر در واقعه کربلا، با ذکر داستان واقعه و استفاده از محرک های تداعی گر تروما، این رنج جمعی غیرقابل بیان را بازیابی کرده و ضمن کاهش آثار مخرب روحی، آن را به فرصتی سازنده تبدیل کرده اند. تخلیه هیجانات مخرب ترومایی عاشورا در بستر روایت و داستان گویی، سبب پالایش روانی، حفظ هویت جمعی، انتقال ارزش ها و درنتیجه، کسب اقتدار و جایگاه اجتماعی مطلوب شده است.نتیجه گیری: نتایج پژوهش حاضر نشان می دهد که فلسفه تکرار روایت عاشورا، نه امری لغو و ملال آور، بلکه شیوه ای هوشمندانه و علمی برای رنج درمانی اجتماعی است که با داستان گویی درمانی و بهره گیری از محرک های تداعی گر، به جامعه شیعه امکان می دهد تا از آثار روانی-اجتماعی این ترومای عمیق رها شده و آن را به سرمایه ای برای هویت بخشی، اقتدار و همبستگی اجتماعی تبدیل کنند. این سنت که با هدایت امام سجاد(ع) و بانوان بازمانده کربلا به ویژه حضرت زینب (س) پایه ریزی شد، در طول قرن ها تثبیت گردید و امروزه در قالب اجتماعات عظیمی مانند پیاده روی اربعین، به مثابه خروجی فرآیند سال ها روایت گری و رنج درمانی آیینی-اجتماعی در گفتمان شیعی، به ظهور رسیده است.

کلیدواژه ها:

رنج درمانی آیینی- اجتماعی ، روایت مقاومت ، زنان بازمانده عاشورا ، تداعی گرهای تروما ، داستان گویی درمانی ، نظریه روان زخم ادبی