نقش برنامه ریزی در به حاشیه رانده شدن تهی دستان شهری (خوانش انتقادی بازتولید حاشیه در شهرهای ایران)

بیان مسئله: برنامه ریزی شهری در ایران معمولا در قامت کنشی فنی و بی طرف معرفی می شود، در حالی که در بستر پیوند ساختاری میان قدرت، انباشت سرمایه و کنترل اجتماعی عمل می کند. این فرایند، نه تنها فضا را سامان می دهد، بلکه به طور فعال در تولید و بازتولید نابرابری فضایی و به حاشیه رانده شدن تهیدستان شهری نقش دارد. پرسش اصلی این پژوهش آن است که برنامه ریزی چگونه در دل منطق های اقتصاد سیاسی و سازوکارهای حکمرانی، به ابزاری برای طرد فضایی بدل می شود. هدف: واکاوی انتقادی نقش برنامه ریزی در بازتولید حاشیه در شهرهای ایران و تحلیل چگونگی هم نشینی قدرت، سرمایه و دانش در شکل دهی به قلمروهای رسمی و غیررسمی است. روش: پژوهش از پارادایم انتقادی و رویکرد کیفی بهره می گیرد و با اتکا بر چارچوب نظری اقتصاد سیاسی فضا، حکومت مندی و مطالعات جنوب جهانی، اسناد برنامه ریزی، سیاست گذاری های شهری و نهادهای اجرایی پس از انقلاب را با خوانشی انتقادی بررسی می کند یافته ها: نظام برنامه ریزی ایران از مدرنیزاسیون تکنوکراتیک به حکمرانی با منطق های نئولیبرالی و رانتی چرخش کرده است. سازوکارهایی مانند تغییرات گزینشی کاربری زمین، انعطاف پذیری مقرراتی و بازآفرینی های شهری سودمحور، رانت جویی ساختاری را تقویت کرده و طرد فضایی را نهادینه ساخته اند. تحلیل پژوهش سه سطح از به حاشیه رانده شدن تهیدستان را آشکار می کند: سطح کلان پیوند دولت–بازار و سرمایه داری رانتی؛ سطح میانی برنامه ریزی تقلیل گرا و شی ءانگار؛ و سطح خرد کنش های بقا، سازش و مقاومت تهیدستان شهری. نتیجه­ گیری: مطالعه بیان می کند که برنامه ریزی در ایران، همانند بسیاری از شهرهای جنوب جهانی، بیش از آنکه ابزاری برای تحقق عدالت فضایی باشد، سازوکار مدیریت نابرابری و تثبیت مرزهای حاشیه است. با این حال، کنش های روزمره فرودستان ظرفیت برساختن اشکال خردی از سیاست شهری و مقاومت فضایی را در دل نظم های طردکننده نشان می دهد؛ ظرفیتی که بازاندیشی در الگوهای برنامه ریزی و امکان حرکت به سوی سیاست گذاری مبتنی بر عدالت فضایی را ضروری می سازد.

کلیدواژه ها:

برنامه ریزی شهری ، تفکر انتقادی ، انباشت سرمایه ، قدرت ، غیررسمی بودگی ، به حاشیه رانده شدن