از سلوک فردی به حکمرانی جمعی: دلالت های کارکردی عنصر ولایت بر حکمرانی متعالی در بحرالمعارف مولی عبدالصمد همدانی

مولی عبدالصمد همدانی در اثر مهم خود بحرالمعارف، ولایت را به مثابه محوری ترین عنصر حکمت عملی شیعی عرفانی معرفی می کند که فراتر از مفهومی نظری، پلی میان ساحت فردی و جمعی ایجاد می کند. مسئله اصلی این پژوهش آن است که در شرایط عصر غیبت و چالش های حکمرانی معاصر، چگونه عنصر ولایت در اندیشه همدانی می تواند از سلوک فردی (تهذیب نفس و فنای فی الله) به الگویی کارآمد برای حکمرانی متعالی (عدالت توحیدی و هدایت اجتماعی) تعمیم یابد؟ سوال اصلی پژوهش این است: دلالت های کارکردی عنصر ولایت در بحرالمعارف مولی عبدالصمد همدانی برای گذار از سلوک فردی به حکمرانی جمعی چیست؟ هدف اصلی پژوهش، استخراج و تبیین این دلالت های کارکردی با تاکید بر کاربردهای عملی آن در الگوی حکمرانی متعالی است. این پژوهش از نوع کیفی و با رویکرد هرمنوتیک (تفسیری) انجام شده است. روش اصلی، تحلیل محتوای متون اولیه با تکیه بر کتاب بحرالمعارف (تصحیح و ترجمه حسین استادولی) است. برای استخراج دلالت ها از تکنیک دور هرمنوتیکی (فهم متن در افق تاریخی عرفانی و کاربرد آن در افق معاصر) بهره گرفته شده است. یافته ها نشان می دهد که ولایت در اندیشه صمدانی، از ولایت بر نفس (مراحل تهذیب ظاهر، تخلیه از رذائل، تحلیه به فضائل و مشاهده) آغاز شده است و به ولایت اجتماعی امتداد می یابد. این مفهوم با تاکید بر تهذیب نفس حاکمان، خدمت محوری، شفافیت اخلاقی، مبارزه با رذائل قدرت (حب جاه و مال) و تقویت عدالت توحیدی، الگویی کارکردی برای ساختار حکمرانی در عصر غیبت ارائه می کند. در نتیجه، اندیشه همدانی ظرفیت زیادی برای رویارویی با چالش های حکمرانی معاصر ازجمله فساد اداری، فاصله حاکم مردم و معنویت زدایی دارد و الگویی متعالی مبتنی بر پیوند سلوک فردی و مسئولیت جمعی را پیشنهاد می کند که می تواند مبنایی برای بازاندیشی در حکمرانی اسلامی معاصر باشد.

کلیدواژه ها:

ولایت ، بحرالمعارف ، مولی عبدالصمد همدانی ، سلوک عرفانی ، حکمرانی متعالی